Google Tag

Tuesday, March 31, 2026

рдЧाрдпрдд्рд░ी рдоंрдд्рд░


'реР рднु: реР рднुрд╡: реР рд╕्рд╡: реР рдорд╣ा реР рдЬрди: реР рддрдк: реР рд╕рдд्рдпं реР рднूрд░्рднुрд╡ः рд╕्рд╡ः рддрдд्рд╕рд╡िрддुрд░्рд╡рд░ेрдг्рдпं рднрд░्рдЧो рджेрд╡рд╕्рдп рдзीрдорд╣ि। рдзिрдпो рдпो рдиः рдк्рд░рдЪोрджрдпाрдд्॥

рд╡рд╣ рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдЧाрдпрдд्рд░ी рдоंрдд्рд░ рдХे рд╕ाрде рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рд╡ैрджिрдХ рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдкрд╣рд▓े “реР рднूः рднुрд╡ः рд╕्рд╡ः…” рд▓ोрдХ‑рдд्рд░рдп рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ “реР рднूрд░्рднुрд╡ः рд╕्рд╡ः рддрдд्рд╕рд╡िрддुрд░्рд╡рд░ेрдг्рдпं рднрд░्рдЧो рджेрд╡рд╕्рдп рдзीрдорд╣ि / рдзिрдпो рдпो рдиः рдк्рд░рдЪोрджрдпाрдд्” рд░ूрдк рдоें рдЧाрдпрдд्рд░ी рдоंрдд्рд░ рдЖрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдоंрдд्рд░ рдоुрдЦ्рдпрддः рдЬ्рдЮाрди, рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдкрдв़ा рдЬाрддा рд╣ै।

рдоंрдд्рд░ рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп

- рдпрд╣ рдоंрдд्рд░ рд╕ृрд╖्рдЯि рдХे рд╕्рд░ोрдд (рд╕рд╡िрддा/рдкрд░рдоाрдд्рдоा) рдХी рдорд╣िрдоा рдХा рдз्рдпाрди рдХрд░ाрддा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░ी рдмुрдж्рдзि рдХो рдкрд░рдо рд╕рдд्рдп рдФрд░ рдЖрд▓ोрдХ рдХी рдУрд░ рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░ें।

- “рднूः рднुрд╡ः рд╕्рд╡ः” рдЗрди рддीрдиों рд╢рдм्рджों рд╕े рднूрд▓ोрдХ, рдЕंрддрд░िрдХ्рд╖ рдФрд░ рд╕्рд╡рд░्рдЧ‑рд▓ोрдХ рд╕рднी рддрд▓ों рдХी рдКрд░्рдЬा рдХो рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдХा рд╕ंрдХेрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдорди, рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рджिрд╡्рдп рдЪेрддрдиा рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрддुрд▓рди рдмрдирддा рд╣ै।

рдЗрд╕े рдкрдв़рдиे рд╕े рдоाрдирд╕िрдХ рд╢ांрддि, рдПрдХाрдЧ्рд░рддा, рддрдиाрд╡ рдоें рдХрдоी рдФрд░ рдмुрдж्рдзि рдХी рддीрдХ्рд╖्рдгрддा рдмрдв़рдиे рдХी рдмाрдд рд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдмрддाрдИ рдЧрдИ рд╣ै।

рдпрд╣ рдоंрдд्рд░ рдХिрд╕े рдФрд░ рдХ्рдпों рдкрдв़рдиा рдЪाрд╣िрдП?

- рд╕ाрдоाрди्рдп рд░ूрдк рд╕े рдХोрдИ рднी рд╡्рдпрдХ्рддि—рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдзाрд░्рдоिрдХ рдпा рдХेрд╡рд▓ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрддा рд╣ो—рдЗрд╕ рдоंрдд्рд░ рдХा рдЬाрдк рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕े рдпुрдЧ‑рд░рд╣िрдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рдоाрдирд╡ीрдп рдоंрдд्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै।

- рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै:

  - рдЬो рдЫाрдд्рд░ рд╣ैं рдпा рдЧрд╣рд░ी рдкрдв़ाрдИ‑рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рддे рд╣ैं (рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдпाрджрджाрд╢्рдд рдХे рд▓िрдП।

  - рдЬो рдз्рдпाрди, рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо рдпा рдпोрдЧ‑рд╕ाрдзрдиा рдХрд░рддे рд╣ैं (рдорди рдХी рд╢ुрдж्рдзि рдФрд░ рдПрдХाрдЧ्рд░рддा рдХे рд▓िрдП)।

  - рдЬो рддрдиाрд╡, рдЪिंрддा рдпा рд╕ंрджिрдЧ्рдз рднाрд╡рдиाрдУं рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рд╢ांрдд рдФрд░ рд╕्рдеिрд░ рдорди рдЪाрд╣рддे рд╣ैं।

рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕े рд╕ुрдмрд╣ рдм्рд░рд╣्рдордоुрд╣ूрд░्рдд рдпा рд╕ूрд░्рдпोрджрдп рдХे рд╕рдордп рдЬाрдк рдХрд░рдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджी рдЬाрддी рд╣ै, рдкрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдХ рдорди рдХी рд╢ांрддि рдФрд░ рдиिрдпрдоिрддрддा рдХो рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирддे рд╣ैं рдмрдЬाрдп рд╕рдордп рдпा рдЬाрддि‑рдЖрдзाрд░िрдд рдмाрдзाрдУं рдХे।

рдЪрд▓рддे‑рдлिрд░рддे рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें

- рдпрд╣ рдоंрдд्рд░ рдЬ्рдЮाрди, рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╣ै; рдЗрд╕े рдкрдв़рдиे рд╕े рдорди рд╢ांрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдПрдХाрдЧ्рд░рддा рдмрдв़рддी рд╣ै рдФрд░ рднीрддрд░ рдХा “рдЕंрдзрдХाрд░” рдХрдо рд╣ोрддा рд╣ै।

- рдЗрд╕े рдХोрдИ рднी рд╡्рдпрдХ्рддि, рдЪाрд╣े рдЫाрдд्рд░, рдпोрдЧी рдпा рд╕ाрдзाрд░рдг рдШрд░‑рд╕ंрд╕ाрд░ी, рдиिрдпрдоिрдд рдЬाрдк рдФрд░ рд╢्рд░рдж्рдзा рдХे рд╕ाрде рдкрдв़ рд╕рдХрддा рд╣ै—рдЦाрд╕рдХрд░ рддрдм рдЬрдм рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕्рдкрд╖्рдЯрддा, рд╢ांрддि рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ‑рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдЪाрд╣рддा рд╣ो।

рднीрдорд░ाрд╡ рд░ाрдордЬी рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░


рдбॉ. рднीрдорд░ाрд╡ рд░ाрдордЬी рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ (рдмाрдмाрд╕ाрд╣ेрдм) рдХी рдЬीрд╡рди‑рдХрд╣ाрдиी рдПрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рднрд░ी рдЙрджाрд╣рд░рдг‑рдкूрд░्рдг рдпाрдд्рд░ा рд╣ै, рдЬो рдЧрд░ीрдмी рдФрд░ рдЬाрддि‑рднेрдж рд╕े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп‑рд╕्рддрд░ рдХे рдиेрддा рдФрд░ рд╕ंрд╡िрдзाрди‑рдиिрд░्рдоाрддा рдмрдирдиे рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╣ै।

рдмрдЪрдкрди рдФрд░ рдЬрди्рдо‑рд╕्рдеाрди

рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдХा рдЬрди्рдо 14 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1891 рдХो рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдорд╣ू (рдЖрдЬ рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдирдЧрд░) рдоें рдПрдХ рдорд╣ाрд░ рдЬाрддि рдХे рдШрд░ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा, рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЕрдЫूрдд рдоाрдиी рдЬाрддी рдеी।

рдмрдЪрдкрди рдоें рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдкाрдиी‑рдШрдб़े рд╕े рджूрд░ рдЦрдб़े рд░рд╣рдиे, рд╕्рдХूрд▓ рдоें рд▓ाрдЗрди‑рдмрдж्рдз рдмैрдардиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рди рджेрдиे, рд░ेрд▓рдЧाрдб़ी рдФрд░ рдШोрдб़े‑рддांрдЧे рдоें рднेрджрднाрд╡ рдЬैрд╕ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़ा; рдпрд╣ी рдЬाрддि‑рдЕрди्рдпाрдп рдЙрдирдХे рднीрддрд░ рд╕ुрдзाрд░‑рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдмीрдЬ рдмрдиा।

рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд▓ंрдмी рдпाрдд्рд░ा

рдЙрди्рд╣ोंрдиे 1907 рдоें рдмॉрдо्рдмे рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕े рдоैрдЯ्рд░िрдХ рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдкाрд╕ рдХी, рдлिрд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рд╕्рдиाрддрдХ рдХिрдпा рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдХोрд▓ंрдмिрдпा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдФрд░ рд▓ंрджрди рд╕्рдХूрд▓ рдСрдл рдЗрдХोрдиॉрдоिрдХ्рд╕ рдоें рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा।

рдЗрддрдиी рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкाрдХрд░ рднी рдЙрди्рд╣ें рдиौрдХрд░ी рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╕рдо्рдоाрди рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдирд╣ीं рдоिрд▓ा; рдЙрдирдХी рдЬाрддि рдХाрд░рдг рдмрдирддी рд░рд╣ी, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдордЬрдмूрдд рд╣ुрдЖ рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा + рдХाрдиूрди + рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рд╣ी рдЬाрддि‑рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рддोрдб़ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╕рдоाрдЬ‑рд╕ुрдзाрд░ рдФрд░ рджрд▓िрдд рдЖंрджोрд▓рди

рд╡िрджेрд╢ों рд╕े рд╡ाрдкрд╕ рдЖрдХрд░ рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдиे ‘рдоूрдХ рдиाрдпрдХ’ рдЬैрд╕े рдкрдд्рд░िрдХा‑рд╕ंрдкाрджрди, “рдмрд╣िрд╖्рдХृрдд рд╣िрддрдХाрд░िрдгी рд╕рднा” рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╕ंрдЧрдардиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рджрд▓िрддों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡ाрдЬ़ рдЙрдаाрдиी рд╢ुрд░ू рдХी।

рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкрд╡िрдд्рд░ рдЭीрд▓ рдоाрдиे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЪрд╡рджрд░ рддाрд▓ (рдорд╣ाрдб) рдХा рдЖंрджोрд▓рди рдХрд░ рдЕрдЫूрддों рдХे рд▓िрдП рдкाрдиी‑рдкीрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдордирд╡ाрдпा, рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдмрдб़ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрд░ोрдз рдФрд░ рдЪुрдиौрддी рдеी।

рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдпाрдд्рд░ा рдФрд░ рджрд▓िрдд рдоुрдж्рджे

рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдиे 1930–40 рдХे рдмीрдЪ рдЕрд▓рдЧ‑рдЕрд▓рдЧ рджрд▓ीрдп рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдП: 1936 рдоें рдЗंрдбिрдкेंрдбेंрдЯ рд▓ेрдмрд░ рдкाрд░्рдЯी, рдлिрд░ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рдлेрдбрд░ेрд╢рди рдФрд░ рдмाрдж рдоें рд░िрдкрдм्рд▓िрдХрди рдкाрд░्рдЯी рдСрдл рдЗंрдбिрдпा рдЬैрд╕े рд╕ंрдЧрдарди рдмрдиाрдП।

рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдкूрдиा рдкैрдХ्рдЯ (1932) рдкрд░ рдЧांрдзी рдЬैрд╕े рдиेрддाрдУं рд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░ рджрд▓िрддों рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдФрд░ рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдоुрдж्рджों рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд▓ाрдпा।

рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рд▓ोрдХрддंрдд्рд░

1947–50 рдХे рдмीрдЪ рдбॉ. рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдХो рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдб्рд░ाрдл्рдЯिंрдЧ рдХрдоेрдЯी рдХा рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╣ी рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдорд╕ौрджे рдХो рд▓िрдЦрдиे рдФрд░ рдЕंрддिрдо рд░ूрдк рджेрдиे рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ।

рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рд╕рдоाрдирддा, рдиिрд╢ुрд▓्рдХ рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЕрд╕्рдкृрд╢्рдпрддा‑рдиिрд╖ेрдз, рджрд▓िрддों рдХे рд▓िрдП рд░िрдЬ़рд░्рд╡ेрд╢рди, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рди्рдпाрдпрдкाрд▓िрдХा рдФрд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХो рдХेंрдж्рд░ीрдп рд░ूрдк рд╕े рд░рдЦा, рдЬिрд╕े рдЖрдЬ “рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдиिрд░्рдоाрддा” рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдЕрдкрдиाрдиा рдФрд░ рдЕंрддिрдо рджिрди

1935 рдоें рдпेрд╡рд▓ा (рдиाрд╕िрдХ) рдоें рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдиे рдШोрд╖рдгा рдХी: “рдоैं рд╣िंрджू рдзрд░्рдо рдоें рдкैрджा рд╣ुрдЖ рдеा, рд▓ेрдХिрди рд╣िंрджू рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рдорд░ूंрдЧा”; рдпрд╣ рдЙрдирдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрд░ोрдз рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рдеा।

14 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1956 рдХो рдиाрдЧрдкुрд░ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдФрд░ рд▓ाрдЦों рдЕрдиुрдпाрдпिрдпों рдХे рд╕ाрде рдзрд░्рдоांрддрд░рдг рдХिрдпा; рдХुрдЫ рдорд╣ीрдиों рдмाрдж, 6 рджिрд╕ंрдмрд░ 1956 рдХो рдЙрдирдХा рдиिрдзрди рд╣ो рдЧрдпा।

Saturday, March 28, 2026

рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рдкाрдд्рд░: рднीрд╖्рдо рдкिрддाрдорд╣

 

рднीрд╖्рдо рдкिрддाрдорд╣ рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рд╕рдмрд╕े рдорд╣ाрди, рдзрд░्рдордиिрд╖्рда рдФрд░ рдд्рдпाрдЧी рдпोрдж्рдзा‑рдЖрдЪाрд░्рдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдЬрди्рдо‑рдиाрдо “рджेрд╡рд╡्рд░рдд” рдеा рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдЙрдирдХी рдХрдаोрд░ рдФрд░ рднीрд╖рдг рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा рдХे рдХाрд░рдг “рднीрд╖्рдо” рдХрд╣рд▓ाрдП।

рдЬрди्рдо рдФрд░ рдкрд░िрд╡ाрд░  

- рднीрд╖्рдо рд╣рд╕्рддिрдиाрдкुрд░ рдХे рд░ाрдЬा рдорд╣ाрд░ाрдЬ рд╢ांрддрдиु рдФрд░ рджेрд╡ी рдЧंрдЧा рдХे рдЖрдард╡ें рдкुрдд्рд░ рдеे, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें “рдЧांрдЧेрдп” рдпा “рд╢ांрддрдирд╡” рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

- рдЧंрдЧा рдиे рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡‑рдЬрди्рдо рдХे рд╡рд░рджाрди рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиे рдкрд╣рд▓े рд╕ाрдд рдмेрдЯों рдХो рдЬрди्рдо рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдЬрд▓ рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдХрд░ рджिрдпा; рдЖрдард╡ें рдкुрдд्рд░ рджेрд╡рд╡्рд░рдд рдХो рд╡े рдЬिंрджा рд░рдЦрдХрд░ рд▓ेрдХрд░ рдЬрди्рдо рджिрдпा, рдлिрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╢ांрддрдиु рдХे рдкाрд╕ рдЫोрдб़рдХрд░ рдЪрд▓ी рдЧрдИं।

рднीрд╖्рдо рдХी рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा  

- рд░ाрдЬा рд╢ांрддрдиु рдиे рд╕рдд्рдпрд╡рддी рд╕े рджूрд╕рд░ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░рдиे рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдЬрддाрдИ, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХी рд╢рд░्рдд рдеी рдХि рдЙрдирдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдкुрдд्рд░ рд╣ी рд░ाрдЬा рд╣ोंрдЧे।

- рджेрд╡рд╡्рд░рдд рдиे рдкिрддा рдХी рд╣ाрдоी рднрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдЬीрд╡рди рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдФрд░ рд░ाрдЬрд╕िंрд╣ाрд╕рди рд╕े рдд्рдпाрдЧ рдХी рднрдпंрдХрд░ рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा рдХी, рдЬिрд╕े рджेрдЦрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें “рднीрд╖्рдо” рддрдеा рдЗрдЪ्рдЫा‑рдоृрдд्рдпु рдХा рд╡рд░рджाрди рдоिрд▓ा।

рд░ाрдЬ‑рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп  

- рднीрд╖्рдо рдиे рд╢ांрддрдиु, рдЙрдирдХे рд╕ौрддेрд▓े рдкुрдд्рд░ों рдЪिрдд्рд░ांрдЧрдж рдФрд░ рд╡िрдЪिрдд्рд░рд╡ीрд░्рдп, рдЙрдирдХे рдкुрдд्рд░ рд╡्рдпाрд╕‑рдЙрдд्рдкрди्рди рд╡िрдЪिрдд्рд░рд╡ीрд░्рдп‑рдкुрдд्рд░ рд╕ंрдЬрдп рдФрд░ рд╡िрдпोрдЧ‑рдЬрди्рдоी рд╡्рдпाрд╕ рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдХाрдо рдХिрдпा।

- рд╡े рдХौрд░рд╡ों рдФрд░ рдкांрдбрд╡ों рдХे рдпुрд╡рд░ाрдЬ‑рд╢िрдХ्рд╖рдХ рднी рд░рд╣े; рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп рдХे рд╕ाрде рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ рдХे рдпुрд╡рд░ाрдЬों рдХो рдзрдиुрд░्рд╡िрдж्рдпा, рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рдиीрддि‑рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рд╕िрдЦाрдпा।

рдорд╣ाрднाрд░рдд рдпुрдж्рдз рдоें рднाрдЧ  

- рдорд╣ाрднाрд░рдд‑рдпुрдж्рдз рдоें рднीрд╖्рдо рдХौрд░рд╡ рд╕ेрдиा рдХे рдк्рд░рдзाрди рд╕ेрдиाрдкрддि рдеे; рдЙрдирдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдХौрд░рд╡ рд╕ेрдиा рджрд╕ рджिрди рддрдХ рдкांрдбрд╡ों рдкрд░ рд╣ाрд╡ी рд░рд╣ी।

- рд╢िрдЦंрдбी рдХो рдЖрдЧे рд░рдЦрдХрд░ рдЕрд░्рдЬुрди рдиे рдЙрди्рд╣ें рдмाрдгों рд╕े рднेрджрдХрд░ рд╢рд░рд╢рдп्рдпा рдкрд░ рдЧिрд░ा рджिрдпा, рдХ्рдпोंрдХि рднीрд╖्рдо рдиे рд╢िрдЦंрдбी рдкрд░ рдмाрдг рди рдЪрд▓ाрдиे рдХी рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा рд░рдЦी рдеी।

рд╢рд░рд╢рдп्рдпा рдФрд░ рдЙрдкрджेрд╢  

- рднीрд╖्рдо рдмाрдгों рдкрд░ рд╢рдп्рдпा рдХрд░рдХे рдкूрд░्рдг рдЕрд╖्рдЯाрджрд╢ рд░ोрд╣िрдгी рдпोрдЧ рддрдХ рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣े, рдЬिрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдзрд░्рдорд░ाрдЬ рдпुрдзिрд╖्рдаिрд░ рдХो рдиीрддि‑рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд░ाрдЬ‑рдиीрддि, рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЬीрд╡рди‑рд╕ंрдмंрдзी рдЧрд╣рди рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдП (рдЗрди्рд╣ीं рдХो “рднीрд╖्рдо‑рдкिрддाрдорд╣ рдЙрдкрджेрд╢” рдпा “рд╡िрднीрд╖рдг‑рднीрд╖्рдо рдиीрддि” рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै)।

- рд╕ूрд░्рдп‑рдЙрдд्рддрд░ाрдпрдг рдХे рд╕рдордп рднीрд╖्рдо рдиे рдЕрдкрдиी рдЗрдЪ्рдЫा рд╕े рд╢рд░ीрд░ рдд्рдпाрдЧ рджिрдпा; рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें “рдкिрддाрдорд╣” рдХी рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕ंрдЬ्рдЮा рд╕े рдпाрдж рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╢्рд░ाрдж्рдз‑рдХрд░्рдо рдоें рдЙрди्рд╣ें рдкрд╣рд▓े рддрд░्рдкрдг рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।


рднीрд╖्рдо рдкिрддाрдорд╣ рдХी рдЬीрд╡рди‑рдХрдеा рдХो рдЖрдк рдЪрд░рдгрдмрдж्рдз рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ‑рдиीрддिрд╡ाрджी рд╕ंрджेрд╢ рдХे рд╕ाрде: 


1. рдЬрди्рдо рдФрд░ рдмाрд▓्рдпрдХाрд▓  

- рднीрд╖्рдо рдХा рдЬрди्рдо‑рдиाрдо рджेрд╡рд╡्рд░рдд рдеा; рд╡े рд░ाрдЬा рд╢ांрддрдиु рдФрд░ рджेрд╡ी рдЧंрдЧा рдХे рдЖрдард╡ें рдкुрдд्рд░ рдеे।

- рдЧंрдЧा рдХे рдкिрдЫрд▓े рд╕ाрдд рдкुрдд्рд░ों рдХो рдЬрд▓ рдоें рдиिрдпрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдк्рд░рд╡ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдЖрдард╡ें рдкुрдд्рд░ рджेрд╡рд╡्рд░рдд рдХो рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦрдХрд░ рд╢ांрддрдиु рдХे рдкाрд╕ рдЫोрдб़рдХрд░ рдЧंрдЧा рдЪрд▓ी рдЧрдИं, рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдпुрд╡ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рджेрд╡рд╡्рд░рдд рдХो рдлिрд░ рдоिрд▓ीं।

2. рднीрд╖्рдо‑рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा: рдд्рдпाрдЧ рдФрд░ рдзрд░्рдо  

- рд░ाрдЬा рд╢ांрддрдиु рдиे рдордд्рд╕्рдпрдирдЧрд░ рдХी рдордЫुрдЖрд░рдиी рд╕рдд्рдпрд╡рддी рд╕े рджूрд╕рд░ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХिрдпा, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХी рдоाँ рдХी рд╢рд░्рдд рдеी рдХि рдЙрд╕рдХे рдкुрдд्рд░ рд╣ी рд░ाрдЬा рд╣ोंрдЧे।

- рджेрд╡рд╡्рд░рдд рдиे рд░ाрдЬ‑рдкрдж рд╕े рдд्рдпाрдЧ, рдЖрдЬीрд╡рди рдм्рд░рд╣्рдордЪрд░्рдп рдФрд░ рд╡ंрд╢ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХी рднीрд╖рдг рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा рд▓ी; рдЗрд╕ рднрдпंрдХрд░ рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें “рднीрд╖्рдо” рдФрд░ рдЗрдЪ्рдЫा‑рдоृрдд्рдпु рдХा рд╡рд░рджाрди рдоिрд▓ा।

3. рд╡ंрд╢⁃рд░рдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдкाрд▓рдХ  

- рднीрд╖्рдо рдиे рд╢ांрддрдиु, рдЪिрдд्рд░ांрдЧрдж, рд╡िрдЪिрдд्рд░рд╡ीрд░्рдп, рд╡्рдпाрд╕‑рдЬрди्рдоी рдЕрдо्рдмा‑рдЕрдо्рдмिрдХा‑рдЕрдо्рдмाрд▓िрдХा рдХे рдкुрдд्рд░ों (рд╡िрдзुрд░, рдкांрдбु, рдзृрддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░) рдФрд░ рдлिрд░ рдХौрд░рд╡‑рдкांрдбрд╡ों рддрдХ рд╡ंрд╢ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХी।

- рд╡े рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рдХे рдпुрд╡рд░ाрдЬों рдХे рдЧुрд░ुрднाрдИ рдмрдиे: рдзрд░्рдо, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдпुрдж्рдз‑рдХौрд╢рд▓ рдФрд░ рдиीрддि рдХा рд╢िрдХ्рд╖рдг рджेрдХрд░ рд╡े рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे “рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ рдЧुрд░ु” рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиे рдЧрдП।

4. рдорд╣ाрднाрд░рдд рдпुрдж्рдз рдоें рднूрдоिрдХा  

- рдорд╣ाрднाрд░рдд‑рдорд░рдг‑рдХांрдб рдХे рдк्рд░ाрд░ंрдн рдоें рднीрд╖्рдо рдХौрд░рд╡ рд╕ेрдиा рдХे рд╕ेрдиाрдкрддि рдеे; рдЙрдирдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рджрд╕ рджिрди рддрдХ рдХौрд░рд╡ों рдХी рдмाрдзाрдПँ рдкांрдбрд╡ों рдкрд░ рд╣ाрд╡ी рд░рд╣ीं।

- рдЕंрддрддः рдЕрд░्рдЬुрди рдиे рд╢िрдЦंрдбी рдХो рдЖрдЧे рд░рдЦрдХрд░ рднीрд╖्рдо рдХो рдмाрдгों рд╕े рд╢рд░рд╢рдп्рдпा рдкрд░ рдЧिрд░ा рджिрдпा, рдХ्рдпोंрдХि рднीрд╖्рдо рдиे рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╢िрдЦंрдбी рдкрд░ рдмाрдг рди рдЪрд▓ाрдиे рдХी рдк्рд░рддिрдЬ्рдЮा рд░рдЦी рдеी।

5. рд╢рд░рд╢рдп्рдпा рдкрд░ 58 рджिрди рдФрд░ рдЙрдкрджेрд╢  

- рдмाрдгों рдХी рд╢рдп्рдпा рдкрд░ рдкрдб़े рднीрд╖्рдо рдиे 58 рджिрди рддрдХ рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рдХрд░ рдпुрдзिрд╖्рдаिрд░, рднीрдо, рдЕрд░्рдЬुрди рдФрд░ рдЕрди्рдпों рдХो рдзрд░्рдо, рдиीрддि, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдЖрдЪрд░рдг рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХा рд╕ूрдд्рд░рджрд░्рд╢рди рджिрдпा।

- рдЙрдирдХे рдЙрдкрджेрд╢ों рдоें рд╕рдд्рдп, рдХ्рд╖рдоा, рдЕрд╣िंрд╕ा, рджूрд░‑рджृрд╖्рдЯि, рдЗंрдж्рд░िрдп‑рд╡рд╢, рдЕрд╣ंрдХाрд░‑рдд्рдпाрдЧ, рдЖрдд्рдо‑рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдФрд░ рдИрд╢्рд╡рд░‑рднрдХ्рддि рдХो рдоुрдЦ्рдп рд╕्рдеाрди рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै; рдЗрди्рд╣ीं рдХो рдЖрдЬ “рднीрд╖्рдо‑рдиीрддि” рдпा “рднीрд╖्рдо‑рдкिрддाрдорд╣ рдХी 11/36 рдмाрддें” рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै।

6. рдЗрдЪ्рдЫा‑рдоृрдд्рдпु рдФрд░ “рдкिрддाрдорд╣” рдХा рдорд╣рдд्рд╡  

- рд╕ूрд░्рдп рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрдпрдг рдХाрд▓ рдоें, рдоाрдШ рд╢ुрдХ्рд▓ рдкрдХ्рд╖ рдХे рд╢ुрдн рд╕рдордп рдкрд░ рднीрд╖्рдо рдиे рдЕрдкрдиी рдЗрдЪ्рдЫा рд╕े рд╢рд░ीрд░ рдд्рдпाрдЧ рджिрдпा; рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдпोрдЧ‑рдорд░рдг рдФрд░ рдЗрдЪ्рдЫा‑рдоृрдд्рдпु рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

- рднाрд░рддीрдп рдзрд░्рдо‑рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рднीрд╖्рдо рдХो рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рддрд░्рдкрдг, рдЬрд▓рджाрди рдФрд░ рд╢्рд░ाрдж्рдз рдоें рд╕्рдорд░рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, “рдкिрддाрдорд╣” рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рдЙрдирдХे рдд्рдпाрдЧ, рджीрд░्рдШाрдпु, рдзрд░्рдордиिрд╖्рдаा рдФрд░ рд╡ंрд╢‑рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рджी рдЧрдИ рд╣ै।

Friday, March 27, 2026

рдХुрдЫ рдХрд░рдиा рд╣ै рддो рдХрд░ рдбाрд▓ो

 


рд╡िрд╢्рд╡ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рджिрд╡рд╕

 

рд╡िрд╢्рд╡ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рджिрд╡рд╕ рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ 27 рдоाрд░्рдЪ рдХो рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рдЖрдЬ рд╣ी рдХा рджिрди рд╣ै। рдпрд╣ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХрд▓ाрдХाрд░ों, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди рдФрд░ рдоाрдирд╡ीрдп рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдеिрдПрдЯрд░ рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ै।

рдЗрддिрд╣ाрд╕

рдЗрд╕рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд 1961 рдоें рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ंрдЧрдоंрдЪ рд╕ंрд╕्рдеाрди (ITI) рдиे рдХी рдеी। рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ंрдЧрдХрд░्рдоी рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦा рдЧрдпा рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ंрджेрд╢ рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХे рдоंрдЪों рдкрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрджेрд╢ 1962 рдоें рдл्рд░ांрд╕ рдХे рдЬीрди рдХोрдХ्рдЯो рдиे рджिрдпा рдеा।

рдЙрдж्рджेрд╢्рдп

рдпрд╣ рджिрд╡рд╕ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХो рдХेрд╡рд▓ рдордиोрд░ंрдЬрди рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рд╢ांрддि рдХे рд╕ाрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХो рдЬोрдб़рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рднाрд╡рдиा рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

2026 рдХी рдеीрдо

рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдеीрдо "рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдФрд░ рд╢ांрддि рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि" рд╣ै, рдЬो рдХрд╣ाрдиी рдХрд╣рдиे рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢ांрддि рдФрд░ рд╕рдордЭ рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ै। рднाрд░рдд рдоें рдХрдердХрд▓ी рдЬैрд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рдЗрд╕рдХी рдЬीрд╡ंрдд рдоिрд╕ाрд▓ рд╣ैं।


рд╡िрд╢्рд╡ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рджिрд╡рд╕ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдШрдЯрдиाрдПं

рд╡िрд╢्рд╡ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рджिрд╡рд╕ рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЖрдзुрдиिрдХ рджिрд╡рд╕ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा 20рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╣ुрдИ। рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдШрдЯрдиाрдПं рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХрд▓ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ैं।

рдк्рд░ाрдЪीрди рдЙрдд्рдкрдд्рддि

534 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рдоें рдЧ्рд░ीрд╕ рдоें рдеेрд╕्рдкिрд╕ рдиे рдкрд╣рд▓ा рдПрдХрд▓ рдЕрднिрдирдп рдХिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░рдердо рдЕрднिрдиेрддा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдПрдеेंрд╕ рдХा рдеिрдПрдЯрд░ рдСрдл рдбाрдпोрдиिрд╕рд╕ (5рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡) рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдеा, рдЬрд╣ां рд╕ोрдлोрдХ्рд▓ेрд╕, рдпूрд░िрдкिрдб्рд╕ рдФрд░ рдПрд╕्рдХिрд▓рд╕ рдХे рдиाрдЯрдХ рдоंрдЪिрдд рд╣ुрдП। рднाрд░рдд рдоें рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ (200 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡-400 рдИрд╕्рд╡ी) рдиे рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХो рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рд╕े рдЬोрдб़ा।

рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕्рдеाрдкрдиा

1961 рдоें рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ंрдЧрдоंрдЪ рд╕ंрд╕्рдеाрди (ITI-UNESCO) рдиे 27 рдоाрд░्рдЪ рдХो рдЗрд╕ рджिрд╡рд╕ рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी। 1962 рдоें рдл्рд░ांрд╕ рдХे рдЬीрди рдХोрдХ्рдЯो рдиे рдкрд╣рд▓ा рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрджेрд╢ рджिрдпा, рдЬो рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ंрдЧрдХрд░्рдоी рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै। рддрдм рд╕े рдпрд╣ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╢ांрддि рдХे рд╕ाрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддा рд╣ै।


рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рджिрд╡рд╕ рдХैрд╕े рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै

рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рд░ंрдЧрдоंрдЪ рджिрд╡рд╕ рдиाрдЯ्рдп рд╕рдоुрджाрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्рд╕ाрд╣рдкूрд░्рд╡рдХ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдиाрдЯрдХ рдоंрдЪрди рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдпोрдЬрди

рд░ंрдЧрдоंрдЪ рд╕ंрд╕्рдеाрдПं рдЬैрд╕े рдиाрдЯ्рдп рдЪोрд░, рдк्рд░рдпोрдЬрди рдФрд░ NSD (рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиाрдЯ्рдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп) рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рдиाрдЯрдХ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рддी рд╣ैं। рдк्рд░ोрдлेрд╢рдирд▓ рдеिрдПрдЯрд░ рдЧ्рд░ुрдк्рд╕ рд╕्рдЯ्рд░ीрдЯ рдк्рд▓े, рд╡рд░्рдХрд╢ॉрдк рдФрд░ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрджेрд╢ рдХा рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХрд░ рдоंрдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХрдИ рд╢рд╣рд░ों рдоें рдХрд╡िрддा рдкाрда рдФрд░ рд╕ेрдоिрдиाрд░ рдЖрдпोрдЬिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

рднाрд░рддीрдп рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं

рднाрд░рдд рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк, рдХрдердХрд▓ी, рдиौрдЯंрдХी, рддрдоाрд╢ा рдЬैрд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдкों рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдиिрдХाрдп рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╡िрддрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं। рдХोрд╡िрдб рдХे рдмाрдж рдСрдирд▓ाрдЗрди рд▓ाрдЗрд╡ рд╕्рдЯ्рд░ीрдоिंрдЧ рднी рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ुрдИ рд╣ै।

Thursday, March 26, 2026

рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा: рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдПं

  

рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा: рдЬीрд╡рди рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдПं

рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा (26 рдоाрд░्рдЪ 1907, рдл़рд░्рд░ुрдЦ़ाрдмाрдж – 11 рд╕िрддंрдмрд░ 1987, рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ) рд╣िрди्рджी рдХी рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдеीं, рдЬिрди्рд╣ें 'рдЖрдзुрдиिрдХ рдоीрд░ा' рдФрд░ рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡े рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдпुрдЧ рдХे рдЪाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рддंрднों—рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж, рд╕ूрд░्рдпрдХांрдд рдд्рд░िрдкाрдаी 'рдиिрд░ाрд▓ा', рд╕ुрдоिрдд्рд░ाрдиंрджрди рдкंрдд рдФрд░ рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा—рдоें рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдорд╣िрд▓ा рдеीं।

ЁЯУЬ рдЬीрд╡рди рдкрд░िрдЪрдп

| рдкрд╣рд▓ू | рд╡िрд╡рд░рдг |

|------|--------|

| рдЬрди्рдо | 26 рдоाрд░्рдЪ 1907, рдл़рд░्рд░ुрдЦ़ाрдмाрдж (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢)|

| рдоृрдд्рдпु | 11 рд╕िрддंрдмрд░ 1987, рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ|

| рд╢िрдХ्рд╖ा | рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕े рдПрдо.рдП. (рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп)|

| рд╡िрд╡ाрд╣ | рдбॉ. рд╕्рд╡рд░ूрдк рдиाрд░ाрдпрдг рд╡рд░्рдоा рд╕े (рдХिंрддु рдЕрд▓рдЧ рд░рд╣рдХрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕ाрдзрдиा рдХी)|

| рдЙрдкाрдзि | 'рдЖрдзुрдиिрдХ рдоीрд░ा', 'рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдХी рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी'|

рдкुрд░рд╕्рдХाрд░| рдкрдж्рдорднूрд╖рдг (1956), рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ (1982), рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рдлेрд▓ो |

рдмрдЪрдкрди рдоें рд╣ी рд╡े рдм्рд░рдЬрднाрд╖ा рдФрд░ рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рдоें рдХрд╡िрддाрдПँ рд▓िрдЦрдиे рд▓рдЧीं। рдкाрдард╢ाрд▓ा рдоें рд╣िрди्рджी рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕рдорд╕्рдпा-рдкूрд░्рддि рднी рдХрд░рдиे рд▓рдЧीं। рдЙрдирдХा рд╕рдорд╕्рдд рдХाрд╡्рдп рд╡ेрджрдиाрдордп рд╣ै—рдпрд╣ рд╡ेрджрдиा рд▓ौрдХिрдХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЬрдЧрдд рдХी рд╣ै।

 ЁЯУЪ рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиाрдПं

рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣

| рд░рдЪрдиा | рд╡рд░्рд╖ | рд╡िрд╢ेрд╖рддा |

|------|------|----------|

| рдиीрд╣ाрд░ | 1930 | рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдкрд╣рд▓ा рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣|

| рд░ाрдЦ | 1930 | рд╡ेрджрдиा рдФрд░ рдХрд░ुрдгा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि|

| рд╕ांрдз्рдпрдЧीрдд | 1936 | рдЬीрд╡рди-рдоृрдд्рдпु рдХी рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рд╕ंрдЧीрдд|

|рджीрдкрд╢िрдЦा| 1942 | рд╕рдоाрдЬ рдХी рдкीрдб़ा рдФрд░ рдХрд░ुрдгा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡|

| рдпाрдоा| 1939 | рдЪाрд░ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ों рдХा рд╡ृрд╣рдж рд╕ंрдХрд▓рди |


рдЧрдж्рдп рд░рдЪрдиाрдПं

- рдоेрд░ा рдкрд░िрд╡ाрд░ — рдЖрдд्рдордХрдеाрдд्рдордХ рд░рдЪрдиा

- рд╕्рдоृрддि рдХी рд░ेрдЦाрдПं — рд╕ंрд╕्рдорд░рдг

- рдкрде рдХे рд╕ाрдеी — рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣

- рд╢ृंрдЦрд▓ा рдХी рдХрдб़िрдпाँ — рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЪिंрддрди

- рдЕрддीрдд рдХे рдЪрд▓рдЪिрдд्рд░ — рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЭрд▓рдХिрдпाँ


рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░ेрдЦाрдЪिрдд्рд░

- рдиीрд▓рдХंрда — рдПрдХ рдкाрд▓рддू рдХौрд╡े рдХी рдХрд░ुрдг рдЧाрдеा

- рдоोрд░ — рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि

- рдШीрд╕ा — рдПрдХ рдмैрд▓ рдХी рд╡ेрджрдиा

- рд╕ोрдиा рдФрд░ рдЧौрд░ा — рдкрд╢ुрдУं рдХे рдк्рд░рддि рдоाрдирд╡ рдХे рдиिрд╖्рдаुрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢


ЁЯОп рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдпोрдЧрджाрди

- рдЦрдб़ी рдмोрд▓ी рд╣िрди्рджी рдХो рдХोрдорд▓рддा рдФрд░ рдордзुрд░рддा рд╕े рд╕ंрд╕िрдХ्рдд рдХिрдпा

- рд╡िрд░рд╣ рд╡ेрджрдиा рдХो рдирдпा рдЖрдпाрдо рджिрдпा

- рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдЬрдЧाрдИ

- рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдХाрд░्рдп рдХिрдпा

- рдк्рд░рдпाрдЧ рдоें рдк्рд░рдпाрдЧ рдорд╣िрд▓ा рд╡िрдж्рдпाрдкीрда рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी


рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдХा рдХाрд╡्рдп рдк्рд░рдХृрддि рдк्рд░ेрдо, рд╡ेрджрдиा, рдХрд░ुрдгा рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рд╕े рдУрдд-рдк्рд░ोрдд рд╣ै। рдЙрдирдХी рд░рдЪрдиाрдПं рдЖрдЬ рднी рд╣िрди्рджी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЕрдорд░ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ैं।


рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдХे рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди

рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди

рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдХो рдЙрдирдХे рдЕрдоूрд▓्рдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдпोрдЧрджाрди рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдиाрдЧрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ों рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।

 ЁЯПЖ рдк्рд░рдоुрдЦ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ (рдХाрд▓ाрдиुрдХ्рд░рдоिрдХ)

| рд╡рд░्рд╖ | рдкुрд░рд╕्рдХाрд░/рд╕рдо्рдоाрди | рд░рдЪрдиा/рдХाрд░рдг |

|------|------------------|-------------|

|1934| рд╕рдХ्рд╕ेрд░िрдпा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ | 'рдиीрд░рдЬा' рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд▓िрдП|

|1942| рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдкрджрдХ | 'рд╕्рдоृрддि рдХी рд░ेрдЦाрдПं' рдХे рд▓िрдП|

|1943| рдоंрдЧрд▓ा рдк्рд░рд╕ाрдж рдкाрд░िрддोрд╖िрдХ | 'рдпाрдоा' рдФрд░ 'рджीрдкрд╢िрдЦा' рдХे рд▓िрдП |

|1943| рднाрд░рдд рднाрд░рддी рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ | рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा |

|1952| рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рдХी рд╕рджрд╕्рдпрддा | рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдП рдордиोрдиीрдд|

|1956|рдкрдж्рдо рднूрд╖рдг| рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ेрд╡ा рдХे рд▓िрдП |

|1969| рдбी.рд▓िрдЯ. (рдоाрдирдж) | рд╡िрдХ्рд░рдо рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдЙрдЬ्рдЬैрди рдж्рд╡ाрд░ा|

|1977| рдбी.рд▓िрдЯ. (рдоाрдирдж) | рдХुрдоाрдКं рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп, рдиैрдиीрддाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा |

|1979|рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЕрдХाрджрдоी рдлेрд▓ोрд╢िрдк| рд╕рдордЧ्рд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдпोрдЧрджाрди рдХे рд▓िрдП|

|1980| рдбी.рд▓िрдЯ. (рдоाрдирдж) | рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा |

|1982| рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ | 'рдпाрдоा' рдХाрд╡्рдп рд╕ंрдХрд▓рди рдХे рд▓िрдП (27 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1982)|

|1984| рдбी.рд▓िрдЯ. (рдоाрдирдж) | рдПрдХ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा। |

|1988|рдкрдж्рдо рд╡िрднूрд╖рдг| рдорд░рдгोрдкрд░ांрдд рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा|


 ЁЯМЯ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпां

- рдкрд╣рд▓ी рдорд╣िрд▓ा рдЬ्рдЮाрдирдкीрда рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╡िрдЬेрддा (1982 рдоें 'рдпाрдоा' рдХे рд▓िрдП)

- рднाрд░рдд рдХी 50 рд╕рдмрд╕े рд╕рдлрд▓ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдоें рд╢ाрдоिрд▓

- рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЙрдирдХे рдФрд░ рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдоें рдпुрдЧрд▓ рдбाрдХ рдЯिрдХрдЯ рдЬाрд░ी рдХिрдпा 

- рдЫाрдпाрд╡ाрдж рдпुрдЧ рдХी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдорд╣िрд▓ा рдХрд╡рдпिрдд्рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдорд░ рд╕्рдеाрди 


рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा рдХो рдкрдж्рдо рднूрд╖рдг (1956), рдЬ्рдЮाрдирдкीрда (1982) рдФрд░ рдорд░рдгोрдкрд░ांрдд рдкрдж्рдо рд╡िрднूрд╖рдг (1988) —рдпे рддीрдиों рднाрд░рдд рдХे рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП, рдЬो рдЙрдирдХी рдЕрддुрд▓рдиीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХो рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं।

Tuesday, March 24, 2026

рдЧुрд░ु рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдЬीрд╡рди рддрдеा рдХाрд░्рдп

 

рдЧुрд░ु рдЧोрд░рдЦрдиाрде (рдЧोрд░рдХ्рд╖рдиाрде рднी рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं) рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдпोрдЧी, рд╕ंрдд, рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдФрд░ рдиाрде рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рд▓рдЧрднрдЧ 11рд╡ीं рд╢рддी (рдХрдИ рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 1рд╡ीं рд╢рддी рдкूрд░्рд╡) рдоें рдЗрдирдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдкूрд░े рднाрд░рдд рдХा рдн्рд░рдордг рдХрд░ рдпोрдЧ рджрд░्рд╢рди рдХो рдЬрди-рдЬрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрдпा।

рдЬीрд╡рди рдкрд░िрдЪрдп

* рдЧुрд░ु: рдЗрдирдХे рдЧुрд░ु рдордд्рд╕्рдпेंрдж्рд░рдиाрде рдеे। рдХिंрд╡рджंрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдиे рдЕрдкрдиे рдЧुрд░ु рдХो рд╡ाрдоाрдЪाрд░ी (рдХौрд▓) рд╕ाрдзрдиा рдоें рдлंрд╕े рд╣ोрдиे рд╕े рдЙрдж्рдзाрд░ рдХिрдпा рдеा।

* рдЬрди्рдо-рд╕्рдеाрди рд╡ рдиाрдо: рдЗрдирдХे рдиाрдо рдкрд░ рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рд╢рд╣рд░ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдФрд░ рдиेрдкाрд│ рдХे рдЧोрд░рдЦा рдЬाрддि рдХा рдиाрдо рдкрдб़ा। рдЗрдирдХा рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕рдоाрдзि рдоंрджिрд░ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╡рд░्рддрдоाрди рдорд╣ंрдд рдпोрдЧी рдЖрджिрдд्рдпрдиाрде рд╣ैं।

* рд╕ाрдзрдиा: рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдиेрдкाрд▓-рднाрд░рдд рд╕ीрдоा рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢рдХ्рддिрдкीрда рджेрд╡ीрдкाрддрди рдоें рдХрдаोрд░ рддрдкрд╕्рдпा рдХी рдеी, рдЬрд╣ाँ рдЖрдЬ рднी 'рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдХी рд╕िрдж्рдз рдЧुрдлा' рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╣ै।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░्рдп рдФрд░ рдЕрд╡рджाрди

1. рдиाрде рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा: рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдиे рдЖрджि рдоें рдмिрдЦрд░े рд╣ुрдП рд╡िрднिрди्рди рдкूрд░्рд╡ी рд╕ंрдк्рд░рджाрдпों рдХो рдПрдХीрдХृрдд рдХрд░ рдиाрдердкंрде рдХो рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд, рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рджिрдпा।

2. рд╣рдардпोрдЧ рдХा рдк्рд░рдЪाрд░: рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЪाрд░्рдп рдкрддंрдЬрд▓ि рдХे рдпोрдЧ рджрд░्рд╢рди рдХो рдЖрдзाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рд╣рдардпोрдЧ рдХो рдЕрдкрдиे рдордд рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХिрдпा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╢рд░ीрд░ рдФрд░ рдорди рдХे рд╕ाрде рдирдП-рдирдП рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдП рддрдеा рдХрдИ рдирдП рдпोрдЧाрд╕рди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдП।

3. рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд╕ृрдЬрди: рдЗрдирдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 40 рдЧ्рд░ंрде рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рдЧोрд░рдЦрдмाрдиी, рдЕрд╖्рдЯрдЪрдХ्рд░, рдордЫंрдж्рд░ рдЧोрд░рдЦ рдмोрдз, рдЬ्рдЮाрди рдЪौंрддीрд╕ा рдФрд░ рд╢िрд╖्рдЯ рдкुрд░ाрдг рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдХाрд╡्рдпрднाрд╖ा рд╣िрди्рджрд╡ी (рд╣िंрджी/рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी-рдоांрдбे) рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।

4. рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрджेрд╢: рдЗрдирдХा рдоूрд▓ рдоंрдд्рд░ рд╕ंрддोрд╖, рдЕрд╣िंрд╕ा рдФрд░ рдЬीрд╡ рдкрд░ рджрдпा рдеा। рдЗрди्рд╣ोंрдиे "рдд्рдпाрдЧ рдоें рд╣ी рд╕ुрдЦ рд╣ै" рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд рдк्рд░рдЪाрд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ुрдЦ-рднोрдЧ рдХो рдоुрдХ्рддि рдоें рдмाрдзрдХ рдмрддाрдпा рдФрд░ рд╕ाрдзु-рд╕ंрддोрд╖ рдХो рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХा рдЖрдзाрд░ рдоाрдиा।

5. рдкрд░рдо рд▓рдХ्рд╖्рдп: рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рд╕िрдж्рдзिрдпों рдХे рдкाрд░ рдЬाрдХрд░ рд╢ूрди्рдп рд╕рдоाрдзि (рдм्рд░рд╣्рдорд▓ीрди рдЕрд╡рд╕्рдеा) рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ोрдиा рд╣ी рдпोрдЧी рдХा рдкрд░рдо рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╣ै।

рд╡िрд╢ेрд╖рддा

рд▓ोрдХрднाрд╖ा рдоें рдЙрд▓्рдЯे-рд╕ीрдзे рдпा рдЬрдЯिрд▓ рдХाрд░्рдпों рдХे рд▓िрдП рдЖрдЬ рднी рдХрд╣ाрд╡рдд "'рдпрд╣ рдХ्рдпा рдЧोрд░рдЦрдзंрдзा рд▓рдЧा рд░рдЦा рд╣ै'" рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै, рдЬो рдЙрдирдХे рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдпोрдЧ рдк्рд░рдпोрдЧों рдФрд░ рдЬрдЯिрд▓ рд╕ाрдзрдиा рдкрдж्рдзрддि рдХो рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддी рд╣ै।


рдЧुрд░ु рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиाрдПँ рдХौрди рд╕ी рд╣ैं

рдЧुрд░ु рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдХे рдиाрдо рдкрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 40 рд╣िंрджी (рдкुрд░ाрдиी рд╣िंрджी/рдЕрд╡рд╣рдЯ्рдЯ) рдФрд░ 28 рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЧ्рд░ंрде рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं, рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЗрдирдоें рд╕े рд╕рднी рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрджिрдЧ्рдз рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рдбॉ. рдкीрддाрдо्рдмрд░ рджрдд्рдд рдмрдб़рде्рд╡ाрд▓ рдиे рдЬिрди 14 рд░рдЪрдиाрдУं рдХो рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рдоाрдиा рд╣ै, рд╡े рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं:

рд╣िंрджी (рд▓ोрдХрднाрд╖ा) рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиाрдПँ

1. рд╕рдмрджी (рд╕рдмрдж) – рдЗрдирдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░рдЪрдиा, рдЬिрд╕рдоें рдпोрдЧ, рд╡िрд░ाрдЧ рдФрд░ рдЖрдд्рдордЬ्рдЮाрди рдХे рдЕрдирдоोрд▓ рд╡рдЪрди рд╣ैं।

2. рдкрдж – рдпोрдЧ рдФрд░ рдЖрдд्рдордмोрдз рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЧीрддाрдд्рдордХ рдкंрдХ्рддिрдпाँ।

3. рд╢िрд╖्рдпा рджрд░्рд╢рди (рд╢िрд╖्рдпाрджрд░्рд╢рди) – рд╢िрд╖्рдпों рдХो рджी рдЧрдИ рд╢िрдХ्рд╖ाрдПँ ।

4. рдк्рд░ाрдг рд╕ंрдХрд▓ी (рдк्рд░ाрдг-рд╕ांрдХрд▓ी) – рдк्рд░ाрдгाрдпाрдо ╨╕ рд╢्рд╡ाрд╕-рдк्рд░рд╢्рд╡ाрд╕ рдХी рд╕ाрдзрдиा рдкрд░।

5. рдирд░рд╡ै рдмोрдз – "рдирд░-рдордиुрд╖्рдп рдХा рдЬ्рдЮाрди"; рдЗрд╕рдоें рдпोрдЧ рдХी рдЪाрд░ рдЕрд╡рд╕्рдеाрдПँ (рдЖрд░рдо्рдн, рдШрдЯ, рдкрд░िрдЪрдп, рдиिрд╖्рдкрдд्рддि) рдмрддाрдИ рдЧрдИ рд╣ैं।

6. рдЖрдд्рдордмोрдз – рдЖрдд्рдо-рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд░рдЪрдиा।

7. рдЕрднैрдоाрдд्рд░ा рдпोрдЧ (рдЕрднрдпрдоाрдд्рд░ा рдЬोрдЧ) – рднрдп-рд░рд╣िрдд рдЕрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा।

8. рдкंрдж्рд░рд╣ рддिрдеि рдпोрдЧ – рдЪंрдж्рд░рдоा рдХी рдХрд▓ाрдУं (рддिрдеि) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпोрдЧ рд╕ाрдзрдиा।

9. рд╕рдк्рддрд╡ाрд░ – рд╕рдк्рддाрд╣ рдХे рд╕ाрдд рджिрдиों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕ाрдзрдиा।

10. рдордЫिंрдж्рд░-рдЧोрд░рдЦ рдмोрдз – рдЧुрд░ु рдордд्рд╕्рдпेंрдж्рд░рдиाрде рдФрд░ рд╢िрд╖्рдп рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдХे рдмीрдЪ рдХा рд╕ंрд╡ाрдж।

11. рд░ोрдоाрд╡рд▓ी – рдпोрдЧाрд╕рди рдФрд░ рд╢рд░ीрд░-рд░рдЪрдиा рдкрд░।

12. рдЬ्рдЮाрдирддिрд▓рдХ (рдЬ्рдЮाрди рддिрд▓рдХ) – рдЬ्рдЮाрди рдХा рдЕрднिрд╖ेрдХ।

13. рдЬ्рдЮाрди рдЪौрддीрд╕ा (рдЬ्рдЮाрди рдЪौंрддीрд╕ा) – 34 рдЫंрджों рдоें рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡рд░्рдгрди।

14. рдкंрдЪрдоाрдд्рд░ा – рдкाँрдЪ рдоंрдд्рд░ों рдпा рд╕्рд╡рд░ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдпोрдЧ।


рдЕрди्рдп рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░рдЪрдиाрдПँ: рдЧोрд░рдЦрдЧрдгेрд╢ рдЧोрд╖्рдаी, рдЧोрд░рдЦрджрдд्рдд рдЧोрд╖्рдаी, рдорд╣ाрджेрд╡ рдЧोрд░рдЦрдЧुрд╖्рдЯि, рдЕрд╖्рдЯрдЪрдХ्рд░, рдЧोрд░рдЦрд╡рдЪрди рдЖрджि।

рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиाрдПँ

* рд╕िрдж्рдз рд╕िрдж्рдзांрдд рдкрдж्рдзрддि – рдиाрде-рд╕िрдж्рдзिрдпों рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЖрдзाрд░।

* рд╡िрд╡ेрдХ рдоाрд░्рддंрдб – рд╡िрд╡ेрдХ-рдмोрдзрдХ рдЧ्рд░ंрде।

* рдЧोрд░рдХ्рд╖рд╢рддрдХ – 100 рд╢्рд▓ोрдХों рдоें рдпोрдЧ рдФрд░ рд╡िрд░ाрдЧ рдХा рд╕ाрд░।

* рдпोрдЧ рд╕िрдж्рдзांрдд рдкрдж्рдзрддि – рдпोрдЧ рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд।

* рдЕрд╡рдзूрдд рдЧीрддा – рдЕрд╡рдзूрдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдкрд░।

* рд╡ैрд░ाрдЯ рдкुрд░ाрдг, рдиिрд░ंрдЬрди рдкुрд░ाрдг, рд╢рдХ्рддि рд╕ंрдЧрдо рддंрдд्рд░ рдЖрджि।

рд╡िрд╢ेрд╖рддा

рдЧोрд░рдЦрдиाрде рдХी рд░рдЪрдиाрдПँ рд╕ीрдзी, рдЦрд▓рдЦुрд▓ी рдФрд░ рдЬрдирдЬाрдЧрд░्рддी рднाрд╖ा рдоें рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕ाрдзाрд░рдг рдордиुрд╖्рдп рдХो рдпोрдЧ-рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЪрд▓рдиा рд╕िрдЦाрдиा рд╣ै। рдЗрдирдХी рдк्рд░рдердо рдкंрдХ्рддि рдоें рдЕрдХ्рд╕рд░ "рдорд░ो рд╡ै рдЬोрдЧी рдорд░ौाрдИ" (рдЬोрдЧी рдмрдирдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рд▓े рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдХा рдорд░рдг рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП) рдпा "рдЕрд╡рдзू рдорди рдЪंрдЧा рддो рдХрдаौрддी рдЧंрдЧा" (рдорди рд╕ाрдл рд╣ो рддो рдХрдаिрди рд╕े рдХрдаिрди рд╕्рдеाрди рднी рдкрд╡िрдд्рд░ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै) рдЬैрд╕े рдЪрд░्рдЪिрдд рд╡ाрдХ्рдп рдоिрд▓рддे рд╣ैं।

Sunday, March 22, 2026

рд╣рдиुрдоाрди рдк्рд░рд╕ाрдж рдкोрдж्рджाрд░ рднाрдИрдЬी рдЬीрд╡рдиी рддрдеा рд░рдЪрдиाрдПं

 

рд╣рдиुрдоाрди рдк्рд░рд╕ाрдж рдкोрдж्рджाрд░, рдЬिрди्рд╣ें рд╕्рдиेрд╣ рд╕े рднाрдИрдЬी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдЧीрддा рдк्рд░ेрд╕ рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрдкाрджрдХ рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдк्рд░рдЪाрд░рдХ рдеे। рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╕ाрдзрдиा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рд╕े рдЬुрдб़ा рд░рд╣ा।

рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЬीрд╡рди

рд╣рдиुрдоाрди рдк्рд░рд╕ाрдж рдкोрдж्рджाрд░ рдХा рдЬрди्рдо 1892 рдоें рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдЪूрд░ू рдЬिрд▓े рдХे рд░рддрдирдЧрдв़ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। рдмрдЪрдкрди рд╕े рд╣ी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧ्рд░ंрдеों рдЬैрд╕े рдЧीрддा, рд░ाрдоाрдпрдг рдФрд░ рдкुрд░ाрдгों рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдирдХा рд░ुрдЭाрди рдеा, рддрдеा рдиिंрдмाрд░्рдХ рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рд╕ंрдд рдм्рд░рдЬрджाрд╕ рдЬी рд╕े рджीрдХ्рд╖ा рдоिрд▓ी।

рдоाрддा рдХा рджेрд╣ांрдд рджो рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рд╣ो рдЧрдпा, рдЗрд╕рд▓िрдП рджाрджी рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдоें рдкрд▓े।

рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдоें рднूрдоिрдХा

рдпुрд╡ाрд╡рд╕्рдеा рдоें рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоें рдЕрд░рд╡िंрдж рдШोрд╖, рдЪिрддрд░ंрдЬрди рджाрд╕ рдЬैрд╕े рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рд╕े рдЬुрдб़े рддрдеा рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╣рдеिрдпाрд░ рд▓ूрдЯрдиे рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рд╣ुрдП।

рд╡े рд╕्рд╡рджेрд╢ी рдЖंрджोрд▓рди, рдЦाрджी рдк्рд░рдЪाрд░ рдФрд░ рд╣िंрджू рдорд╣ाрд╕рднा рд╕े рдЬुрдб़े; рдЧांрдзीрдЬी, рд╕ाрд╡рд░рдХрд░ рд╕े рдоिрд▓े।

рдЬेрд▓ рдоें рд╣ोрдо्рдпोрдкैрдеी рд╕ीрдЦी рддрдеा рд╣рдиुрдоाрди рдЬी рдХी рдЖрд░ाрдзрдиा рдХी।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░्рдп

1923 рдоें рдЬрдпрджрдпाрд▓ рдЧोрдпрди्рджрдХा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рдЧीрддा рдк्рд░ेрд╕ рдХे рдЖрджि рд╕ंрдкाрджрдХ рдмрдиे рддрдеा рдХрд▓्рдпाрдг рдкрдд्рд░िрдХा (1926 рд╕े) рд╢ुрд░ू рдХी।

рдЙрдирдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें 600+ рдкुрд╕्рддрдХें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдИं, рдЬिрдирдоें рд░ाрдоाрдпрдг, рдЧीрддा, рдкुрд░ाрдгों рдХे рд╣िंрджी рдЕрдиुрд╡ाрдж рд╢ाрдоिрд▓; рд▓ाрдЧрдд рдоूрд▓्рдп рдкрд░ рд╡िрддрд░рдг рдХिрдпा।

25,000+ рдкृрд╖्рдаों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪा, рдЬिрд╕рдоें рдиाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा, рджрд╣ेрдЬ рд╡िрд░ोрдз, рдЧोрд░рдХ्рд╖ा рдкрд░ рдкुрд╕्рддрдХें।

рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпोрдЧрджाрди

1938 рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдЕрдХाрд▓ рдоें рдкीрдб़िрддों рд╡ рдорд╡ेрд╢िрдпों рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдХी; рдмрдж्рд░ीрдиाрде рдЖрджि рддीрд░्рдеों рдкрд░ рд╡ेрдж-рднрд╡рди рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рд╡ाрдП।

рдлिрд▓्рдоों рдХे рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ рдкрд░ рдЪेрддाрд╡рдиी рджी рддрдеा рд╕рднी рдзрд░्рдоों рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рд▓ेрдЦ рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдП।

рд░ाрдп рд╕ाрд╣рдм, рд░ाрдп рдмрд╣ाрджुрд░, рднाрд░рдд рд░рдд्рди рдЬैрд╕े рд╕рдо्рдоाрди рдаुрдХрд░ाрдП।

рдиिрдзрди

22 рдоाрд░्рдЪ 1971 рдХो рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ рдоें рдЙрдирдХा рджेрд╣ांрдд рд╣ुрдЖ; 1992 рдоें рдбाрдХ рдЯिрдХрдЯ рдЬाрд░ी।


рднाрдИрдЬी рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓िрдЦिрдд рдЧ्рд░ंрде рдХौрди рд╕े рд╣ैं

рд╣рдиुрдоाрди рдк्рд░рд╕ाрдж рдкोрдж्рджाрд░ (рднाрдИрдЬी) рдиे рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╡िрд╖рдпों рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рдЧ्рд░ंрде рд░рдЪे, рдЬिрдирдоें рд╕े рдХрдИ рдЧीрддा рдк्рд░ेрд╕ рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ुрдП। рдЙрдирдХे рд▓ेрдЦрди рдоें рднрдХ्рддि, рд╡ेрджांрдд, рдиाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рд╕ुрдзाрд░ рдкрд░ рдЬोрд░ рд░рд╣ा।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧ्рд░ंрде

рдЕрдоृрдд-рдХрдг: рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдФрд░ рдкрд░рдоाрд░्рде рдХे рд╢िрдЦрд░ рддрдХ рд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЙрдирдХे рдк्рд░ौрдв़ рд╡िрдЪाрд░ों рдХा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣।

рдкाрд╡рди рдк्рд░рд╕ंрдЧ: рдЙрдирдХे рдк्рд░рд╡рдЪрдиों рдФрд░ рд▓ेрдЦों рдХा рд╕рдоेрдХрди, рдЬिрд╕рдоें рднрдХ्рддि, рдиाрдо-рдЬрдк, рднрдЧрд╡рдд् рд╕्рдорд░рдг рдЬैрд╕े рд╡िрд╖рдп рд╢ाрдоिрд▓।

рд╕рд░рд╕ рдк्рд░рд╕ंрдЧ: рднрдХ्рддि-рд╕ाрдзрдиा рдХे рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рд╕ंрдЧों рдХा рд╕ंрдХрд▓рди, рдЬैрд╕े рд╡िрд╢ुрдж्рдз рдк्рд░ेрдо, рдЕрдирди्рдп рднाрд╡ рдФрд░ рдЕрд░्рдкрдг।

рдЕрди्рдп рдпोрдЧрджाрди

рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд▓्рдпाрдг рдкрдд्рд░िрдХा рдХे рд▓िрдП рдЕрд╕ंрдЦ्рдп рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рд▓िрдЦे рддрдеा 100+ рдкुрд╕्рддрдХों рдХा рд╕ंрдкाрджрди/рд░рдЪрдиा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा, рдЬिрд╕рдоें рдЧीрддा, рднाрдЧрд╡рдд рдЬैрд╕े рдЧ्рд░ंрдеों рдХी рд╕рд░рд▓ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдоें рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдк्рд░рдоुрдЦ।

рдХुрд▓ 25,000+ рдкृрд╖्рдаों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд░рдЪा, рдЬो рдЖрдЬ рднी рд▓ाрдЦों рдкाрдардХों рдХो рдк्рд░ेрд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рдХрд╣ाрдиी: рд░ेрд▓ рдХी рд░ाрдд - рдЗрд▓ाрдЪंрдж्рд░ рдЬोрд╢ी

 рдХрд╣ाрдиी 

рдЧाрдб़ी рдЖрдиे рдХे рд╕рдордп рд╕े рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдорд╣ेंрдж्рд░ рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдЬा рдкрд╣ुँрдЪा рдеा। рдЧाрдб़ी рдХे рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдХा рдаीрдХ рд╕рдордп рдоाрд▓ूрдо рди рд╣ो, рдпрд╣ рдмाрдд рдирд╣ीं рдХрд╣ी рдЬा рд╕рдХрддी। рдЬिрд╕ рдЫोрдЯे рд╢рд╣рд░ рдоें рд╡рд╣ рдЖрдпा рд╣ुрдЖ рдеा, рд╡рд╣ाँ рд╕े рдЬрд▓्рджी рднाрдЧрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдРрд╕ा рдЙрдд्рд╕ुрдХ рд╣ो рдЙрдаा рдеा рдХि рдЬाрди-рдмूрдЭ рдХрд░ рднी рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдорди рд╕े рд╢ाрдпрдж рдХिрд╕ी рдЕрдмोрдз рдмाрд▓рдХ рдХी рддрд░рд╣ рд╡рд╣ рд╕рдордЭा рдеा рдХि рдЙрд╕рдХे рдЬрд▓्рджी рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╕े рд╕ंрднрд╡рдд: рдЧाрдб़ी рднी рдиिрдпрдд рд╕рдордп рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдЖ рдЬाрдПрдЧी।

рд╣ोрд▓्рдбाрд▓ рдоें рдмँрдзे рд╣ुрдП рдмिрд╕्рддрд░े рдФрд░ рдЪрдордб़े рдХे рдПрдХ рдкुрд░ाрдиे рд╕ूрдЯрдХेрд╕ рдХो рдк्рд▓ेрдЯрдл़ाрд░्рдо рдХे рдПрдХ рдХोрдиे рдкрд░ рд░рдЦрд╡ा рдХрд░ рд╡рд╣ рдЪिंрддिрдд рддрдеा рдЕрд╕्рдеिрд░-рд╕ा рдЕрди्рдпрдордирд╕्рдХ рднाрд╡ рд╕े рдЯрд╣рд▓рддे рд╣ुрдП рдЯिрдХрдЯ-рдШрд░ рдХी рдЦिрдб़рдХी рдХे рдЦुрд▓рдиे рдХा рдЗंрддिрдЬ़ाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧा।


рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХी рдЖрдпु рдмрдд्рддीрд╕-рддैंрддीрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рд╣ोрдЧी। рдЙрд╕рдХे рдХ़рдж рдХी рдКँрдЪाрдИ рд╕ाрдв़े рдкाँрдЪ рдл़ीрдЯ рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддी рдеी। рдЙрд╕рдХे рд╢рд░ीрд░ рдХा рдЧрдарди рджेрдЦрдиे рд╕े рдЙрд╕े рджुрдмрд▓ा рддो рдирд╣ीं рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा, рддрдеाрдкि рдоोрдЯा рд╡рд╣ рдиाрдо рдХा рднी рди рдеा। рд░ंрдЧ рдЙрд╕рдХा рдЧेрд╣ुँрдЖ рдеा, рдХрдкोрд▓ рдХुрдЫ рдЪौрдб़ा, рднौंрд╣ें рдХुрдЫ рдоोрдЯी рдХिंрддु рддрдиी рд╣ुрдИ, рдЖँрдЦें рдЫोрдЯी рдкрд░ рд▓ंрдмी, рдХाрд▓ी рдоूँрдЫें рдШрдиी рдкрд░ рдкрддрд▓ी рдФрд░ рджोрдиों рд╕िрд░ों рдкрд░ рдХुрдЫ рдКрдкрд░ рдХो рдЙрдаी рдеीं। рд╡рд╣ рдЦрдж्рджрд░ рдХा рдПрдХ рд▓ंрдмा рдХुрд░рддा рдФрд░ рдЦрдж्рджрд░ рдХी рдзोрддी рдкрд╣рдиे рдеा। рд╕рд░ рдкрд░ рдЯोрдкी рдирд╣ीं рдеी। рдкाँрд╡ों рдоें рдШрдб़िрдпाрд▓ рдХे рдЪрдордб़े рдХे рдмрдиे рд╣ुрдП рдЪрдк्рдкрд▓ рдеे। рдЙрд╕рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдоें рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдЕрд╡рд╢्рдп рдеा, рдкрд░ рд╡рд╣ рдЖрдХрд░्рд╖рдг рд╕рдм рд╕рдордп рд╕рдм рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рджृрд╖्рдЯि рдХो рдЕрдкрдиी рдУрд░ рдирд╣ीं рдЦींрдЪрддा рдеा।

рд╕ूрд░рдЬ рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рдбूрдм рдЪुрдХा рдеा рдФрд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рдкрдХ्рд╖ рдХा рдЕрдкूрд░्рдг рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рдЪंрдж्рд░рдоा рдЕрдкрдиे рдХिрд░рдг-рдЬाрд▓ рд╕े рджिрдЧ्-рджिрдЧंрдд рдХो рд╕्рдиिрдЧ्рдз рдЖрд▓ोрдХ-рдЫрдЯा рд╕े рд╡िрднाрд╕िрдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧा рдеा। рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рднीрдб़ рди рдеी। рдк्рд▓ेрдЯрдл़ाрд░्рдо рдкрд░ рдЯрд╣рд▓рддे-рдЯрд╣рд▓рддे рдкूрд░्рд╡ рдХी рдУрд░ рдХ़рджрдо рдиिрдХрд▓ рдЬाрдиे рдкрд░ рдРрд╕ा рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рдеा рдХि рдЪाँрджрдиी рджीрд░्рдШ-рд╡िрд╕्рддृрдд рд╕рдорддрд▓ рднूрдоि рдкрд░ рдЕрд▓рд╕ рдХ्рд▓ांрддि рдХी рддрд░рд╣ рдкрдб़ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЭिрд▓्рд▓ी-рдЭрдирдХाрд░ рдХा рдПрдХांрддिрдХ рдорд░्рдорд░ рд╕्рд╡рд░ рдЗрд╕ рдЕрд▓рд╕рддा рдХी рд╡ेрджрдиा рдХो рдиिрд░्рдордо рднाрд╡ рд╕े рдЬрдЧा рд░рд╣ा рдеा, рдЬिрд╕рд╕े рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХे рд╣ृрджрдп рдХी рд╕ुрдк्рдд рд╡्рдпाрдХुрд▓рддा рддिрд▓рдоिрд▓ा рдЙрдарддी рдеी।


рд╕िрдЧрдирд▓ рдбाрдЙрди рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдЯिрдХрдЯ-рдШрд░ рдЦुрд▓ рдЧрдпा рдеा। рдерд░्рдб рдХ्рд▓ाрд╕ рдХा рдЯिрдХрдЯ рдЦ़рд░ीрдж рдХрд░ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдЧाрдб़ी рдХा рдЗंрддिрдЬ़ाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рдеोрдб़ी рджेрд░ рдоें рджूрд░ рд╣ी рд╕े рд╕рд░्рдЪрд▓ाрдЗрдЯ рдХे рдк्рд░рдЦрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рд╕े рддिрдоिрд░-рд╡िрджाрд░рдг рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдЧाрдб़ी рджिрдЦाрдИ рджी рдФрд░ рдЭрдХ-рдЭрдХ рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдЖ рдЦрдб़ी рд╣ुрдИ।

рд╕ाрдордиे рдХे рдХंрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рдоें рдХेрд╡рд▓ рджो рд╡्рдпрдХ्рддि рдмैрдаे рдеे рдФрд░ рд╡े рднी рдЙрддрд░рдиे рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рдорд╣ेंрдж्рд░ рдПрдХ рд╣ाрде рдоें рдмिрд╕्рддрд░ рдХी рдЧрдард░ी рдФрд░ рджूрд╕рд░े рд╣ाрде рд╕े рд╕ूрдЯрдХेрд╕ рдкрдХрдб़ рдХрд░ рдЙрд╕ी рдоें рдЬा рдШुрд╕ा। рдЬो рджो рд╡्рдпрдХ्рддि рдХंрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рдоें рдеे, рдЙрдирдХे рдЙрддрд░рддे рд╣ी рдПрдХ рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдиे рджो рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд╕ाрде рднीрддрд░ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХिрдпा। рдХुрд▓ी рдиे рдЖ рдХрд░ рдирд╡ाрдЧंрддुрдХ рдорд╣ाрд╢рдп рдХा рд╕ाрдоाрди рднीрддрд░ рд░рдЦ рджिрдпा рдФрд░ рдордЬूрд░ी рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХाрдл़ी рд╣ुрдЬ्рдЬрдд рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдкैрд╕े рд▓े рдХрд░ рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд╕ाрде рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХे рд╕ाрдордиे рд╡ाрд▓े рдмेंрдЪ рдкрд░ рдмрдб़े рдЖрд░ाрдо рд╕े рдмैрда рдЧрдП। рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрддा рдеा рдХि рд╡рд╣ рдмрдб़ी рд╣рдб़рдмрдб़ी рдХे рд╕ाрде рдЧाрдб़ी рдХे рдЖрдиे рдХे рдХुрдЫ рд╣ी рд╕рдордп рдкрд╣рд▓े рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд╣ुँрдЪे рдеे рдФрд░ рдШрдмрд░ाрд╣рдЯ рдоें рдеे, рдХि рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╕ाрде рд▓े рдХрд░ рдпрджि рдХिрд╕ी рдХंрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рдоें рдЬрдЧрд╣ рди рдоिрд▓ी, рддो рдХ्рдпा рд╣ाрд▓ рд╣ोрдЧा। рд╡рд╣ рдЕрднी рддрдХ рд╣ाँрдл рд░рд╣े рдеे, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХी рдЕрдм рддрдХ рдХी рдкрд░ेрд╢ाрдиी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддी рдеी। рдЕрдм рдЬрдм рдЖрд░ाрдо рд╕े рдмैрдардиे рдХो рдЦ़ाрд▓ी рдЬрдЧрд╣ рдоिрд▓ рдЧрдИ, рддो рдПрдХ рд▓ंрдмी рд╕ाँрд╕ рд▓े рдХрд░ рдЪрд╢्рдоा рдЙрддाрд░ рдХрд░ рд░ूрдоाрд▓ рд╕े рдоुँрд╣ рдХा рдкрд╕ीрдиा рдкोंрдЫрдиे рд▓рдЧे। рдкрд╕ीрдиा рдкोंрдЫрддे-рдкोंрдЫрддे рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХी рдУрд░ рджेрдЦ рдХрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдк्рд░рд╢्рди рдХिрдпा, ‘рд╢िрдХोрд╣ाрдмाрдж рдХै рдмрдЬे рдЧाрдб़ी рдкрд╣ुँрдЪेрдЧी, рдЖрдк рдмрддा рд╕рдХрддे рд╣ैं?’


рдорд╣ेंрдж्рд░ рдиे рдЙрдд्рддрд░ рджिрдпा, ‘рдЬрд╣ाँ рддрдХ рдоेрд░ा рдЦ़рдпाрд▓ рд╣ै, рдмाрд░рд╣ рдмрдЬे рдХे рдХ़рд░ीрдм рдкрд╣ुँрдЪेрдЧी।’

рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХрдирдЦिрдпों рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдУрд░ рджेрдЦ рд░рд╣ा рдеा। рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЙрд╕рдХे рдПрдХрджрдо рд╕ाрдордиे рдмैрдаी рдеीं рдФрд░ рдпрджि рджृрд╖्рдЯि рд╕ीрдзी рдХрд░рдХे рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрди्рд╣ें рджेрдЦрддा рд░рд╣рддा, рддो рднी рд╢ाрдпрдж рди рддो рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдХो рдФрд░ рди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдХोрдИ рдЖрдкрдд्рддि рд╣ोрддी, рдкрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╕ंрдХोрдЪрд╢ीрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХी рдУрд░ рд╕्рдеिрд░ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджेрдЦрдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдеा। рджोрдиों рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдмेрдкрд░्рджा рдмैрдаी рдеीं। рдЙрдирдоें рдПрдХ рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рдк्рд░ाрдп: рдкैंрддीрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХी рд╣ोрдЧी, рд╡рд╣ рдПрдХ рд╕реЮेрдж рдЪाрджрд░ рдУрдв़े рдЦрдб़ी рдеी, рджूрд╕рд░ी рдмाрдИрд╕-рддेрдИрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЬाрди рдкрдб़рддी рдеी, рд╡рд╣ рдПрдХ рдЧुрд▓ाрдмी рд░ंрдЧ рдХी рд╕ुंрджрд░, рд╕ुрд░ुрдЪिрдкूрд░्рдг рд╕ाрдб़ी рдкрд╣рдиे рдеी। рджोрдиों рдпрдеेрд╖्рдЯ рд╕рдн्рдп рдФрд░ рд╕ुрд╢ीрд▓ рдЬाрди рдкрдб़рддी рдеीं। рдЬ्рдпेрд╖्рдаा рдХे рджेрдЦрдиे рд╕े рдРрд╕ा рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдеा рдХि рдХिрд╕ी рд╕рдордп рд╡рд╣ рд╕ुंрджрд░ рд░рд╣ी рд╣ोрдЧी, рдкрд░ рдЕрдм рдЕрд╕्рд╡рд╕्рдерддा рдХे рдХाрд░рдг рдЙрд╕рдХा рдоुрдЦрдоंрдбрд▓ рдмिрд▓рдХुрд▓ рдиिрд╕्рддेрдЬ рдЬाрди рдкрдб़рддा рдеा। рдХрдиिрд╖्рдаा рдпрдж्рдпрдкि рд╕ौंрджрд░्рдп-рдХрд▓ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ुंрджрд░ी рдирд╣ीं рдеी, рддрдеाрдкि рдЙрд╕рдХे рдоुрдЦ рдХी рд╡्рдпंрдЬрдиा рдоें рдПрдХ рдРрд╕ी рд╕рд░рд▓ рдордзुрд░िрдоा рд╡рд░्рддрдоाрди рдеी, рдЬो рдмрд░рдмрд╕ рдЖँрдЦों рдХो рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░ рд▓ेрддी рдеी।


рдЖрдЬ рдХрдИ рдХाрд░рдгों рд╕े рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХा рдЬी рджिрди рднрд░ рдЕрдЪ्рдЫा рдирд╣ीं рд░рд╣ा। рдЧाрдб़ी рдоें рдмैрдардиे рддрдХ рд╡рд╣ рдЪिंрддिрдд, рдЕрди्рдпрдордирд╕्рдХ рддрдеा рдЙрджाрд╕ рдеा। рдкрд░ рдЧाрдб़ी рдоें рдмैрдарддे рд╣ी рд╢िрд╖्рдЯ, рд╕ुрд╢ीрд▓ рддрдеा рд╕ुंрджрд░ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд╕ाрд╣рдЪрд░्рдп рд╕े рдЙрд╕рдХे рдЦिрди्рди рдорди рдоें рдПрдХ рд╕ुрдЦрдж рд╕рд░рд▓рддा рдЫा рдЧрдИ। рдпрдж्рдпрдкि рд╡рд╣ рд╕ंрдХोрдЪ рдХे рдХाрд░рдг рдХुрдЫ рдХрдо рдШрдмрд░ाрдпा рд╣ुрдЖ рди рдеा, рддрдеाрдкि рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдХी рднोрд▓ी рдЖрдХृрддि рддрдеा рд╕рд░рд▓ рднाрд╡-рднंрдЧिрдоाрдУं рд╕े рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢ाрд▓ीрдирддा рд╕े рдЙрд╕े рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा рдХि рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХा рд╕ंрдХोрдЪ рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЕрд╢ोрднрди рднी рд╣ै।

рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдиे рдЪрд╢्рдоा рдЙрддाрд░ рдХрд░ рдПрдХ рд░ूрдоाрд▓ рд╕े рдЙрд╕े рдкोंрдЫрддे рд╣ुрдП рдкूрдЫा, ‘рдЖрдк рдХ्рдпा рд╢िрдХोрд╣ाрдмाрдж рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं?’


‘рдЬी рдирд╣ीं, рдоैं рджिрд▓्рд▓ी рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ। рдХ्рдпा рдЖрдк рд╢िрдХोрд╣ाрдмाрдж рдоें рд╣ी рд░рд╣рддे рд╣ैं?’

‘рдЬी рдирд╣ीं, рдоुрдЭे рдЯुँрдбрд▓ा рдЬाрдиा рд╣ै। рдоैं рд╡рд╣ाँ рдХोрд░्рдЯ рдоें рдк्рд░ैрдХ्рдЯिрд╕ рдХрд░рддा рд╣ूँ। рдЗрдзрд░ рдХुрдЫ рджिрдиों рдХे рд▓िрдП рдШрд░ рдЖрдпा рд╣ुрдЖ рдеा। рдЕрдм рдЕрдкрдиी ‘рд╡ाрдЗрдл़’ рдХो рдФрд░ ‘рд╕िрд╕्рдЯрд░’ рдХो рд▓े рдХрд░ рд╡ाрдкрд╕ рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ। ‘рд╕िрд╕्рдЯрд░’ рдХी рддрдмीрдЕрдд рдаीрдХ рдирд╣ीं рд░рд╣рддी, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрд╕े рд╣рд╡ा-рдмрджрд▓ी рдХे рд▓िрдП рд▓े рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूँ।’


рдПрдХ рд╕ाрдзाрд░рдг-рд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдЗрддрдиी рдмाрддों рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХो рдирд╡рдкрд░िрдЪिрдд рд╕рдЬ्рдЬрди рдХी рдмे-рддрдХрд▓्рд▓ुрдл़ी рдкрд░ рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╡рд╣ рдорди рд╣ी рдорди рдоुрд╕्рдХрд░ाрдиे рд▓рдЧा। рдЙрд╕рдиे рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдпा рдХि рдЬ्рдпेрд╖्рдаा рдорд╣िрд▓ा ‘рд╕िрд╕्рдЯрд░’ рд╣ोрдЧी рдФрд░ рдХрдиिрд╖्рдаा ‘рд╡ाрдЗрдл़’।

рдеोрдб़ी рджेрд░ рдоें рдЧाрдб़ी рдЪрд▓рдиे рд▓рдЧी। рдХोрдИ рджूрд╕рд░ा рдпाрдд्рд░ी рдЙрд╕ рдбिрдм्рдмे рдоें рди рдЖрдпा।


рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рдорд╣ाрд╢рдп рдЧाрдб़ी рдЪрд▓рдиे рдХे рдХुрдЫ рджेрд░ рдмाрдж рдКँрдШрдиे рд▓рдЧे। рд╡े рд░рд╣ рди рд╕рдХे рдФрд░ рдмँрдзे рд╣ुрдП рдмिрд╕्рддрд░ рдХो рддрдХिрдпा рдмрдиा рдХрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдмेंрдЪ рдкрд░ рд▓ेрдЯ рдЧрдП рдФрд░ рд▓ेрдЯрддे рд╣ी рдЦ़рд░्рд░ाрдЯे рд▓ेрдиे рд▓рдЧे। рди рдЬाрдиे рдХ्рдпों, рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХे рдорди рдоें рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЬрдо рдЧрдпा рдХि рдЗрди рдирд╡рдкрд░िрдЪिрдд рдорд╣ाрд╢рдп рдХा рдЬीрд╡рди рдмрдб़ा рд╕ुрдЦी рд╣ै। рдЙрдирдХी рдмे-рддрдХрд▓्рд▓ुрдл़ी рддрдеा рдЙрдирдХे рдоुрдЦ рдХा рдЖрдд्рдо-рд╕ंрддोрд╖рдкूрд░्рдг рднाрд╡ рджेрдЦ рдХрд░ рдЙрдирдХे рдорди рдоें рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдЬрдордиे рд▓рдЧा рдеा рдФрд░ рдЬрдм рдЙрд╕рдиे рдЙрди्рд╣ें рдиिрд╢्рдЪिंрдд рд╕ोрддे рд╣ुрдП рддрдеा рдЦ़рд░्рд░ाрдЯे рднрд░рддे рджेрдЦा, рддो рдЙрд╕рдХी рдпрд╣ рдзाрд░рдгा рджृрдв़ рд╣ो рдЧрдИ।

рдЬ्рдпेрд╖्рдаा рдорд╣िрд▓ा рдиे рднी рдеोрдб़ी рджेрд░ рдоें рдКँрдШрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा। рд╡рд╣ рдКँрдШрддी рдЬाрддी рдеी рдФрд░ рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рдЬрдм рдЬ़рдмрд░्рджрд╕्рдд рд╣िрдЪрдХोрд▓ा рдЦाрддी рдеी рддो рдЬाрдЧ рдкрдб़рддी рдеी। рдХेрд╡рд▓ рдХрдиिрд╖्рдаा рдорд╣िрд▓ा рдкूрд░्рдгрдд: рд╕рдЬрдЧ рдеी। рд╡рд╣ рдХрднी рдЦिрдб़рдХी рдХे рдмाрд╣рд░ рдЭाँрдХ рдХрд░ рдЪाँрджрдиी рдХे рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рдЖрд▓ोрдХ рдоें рд╢ाрдпрдж ‘рдкрд▓-рдкрд▓ рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд’ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рджृрд╢्рдпों рдХा рдЖрдиंрдж рд▓ेрддी рдеी, рдХрднी рдКँрдШрдиे рд╡ाрд▓ी рдорд╣िрд▓ा рдХी рдУрд░ рджेрдЦрддी рдеी, рдХрднी рдЦ़рд░्рд░ाрдЯे рднрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдорд╣ाрд╢рдп, рд╢ाрдпрдж рдЕрдкрдиे рдкрддि рдХो рдПрдХ рдмाрд░ рд╕рд░рд╕рд░ी рдиिрдЧाрд╣ рд╕े рджेрдЦ рд▓ेрддी рдеी рдФрд░ рдХрднी рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХो рд╕्рдиिрдЧ्рдз рдХिंрддु рд╡िрд╕्рдордп рдХी рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рд╕े рдкूрд░्рдг рдЖँрдЦों рд╕े рджेрдЦрдиे рд▓рдЧрддी рдеी। рдЙрди рдЖँрдЦों рдХी рд╕्рдеिрд░ рджृрд╖्рдЯि рдЬрдм рдорд╣ेंрдж्рд░ рдкрд░ рдЖ рдХрд░ рдкрдб़рддी рдеी рддो, рдЙрд╕े рдРрд╕ा рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рдХि рдоोрд╣ाрд╡िрд╖्рдЯ рд╣ुрдЖ рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕ाрд░ी рдЖрдд्рдоा, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рд╕ाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рднी рдЕрдкрдиा рд░ूрдк рдмрджрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдХिрд╕ी рдЕрд╡्рдпрдХ्рдд рддрдеा рдЕрддींрдж्рд░िрдп рдоाрдпाрд╡ी рд╕्рдкрд░्рд╢ рд╕े рдХुрдЫ рдХा рдХुрдЫ рд╣ुрдЖ рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд╣ рдЙрд╕ рд╕्рдеिрд░ рджृрд╖्рдЯि рдХा рддेрдЬ़ рд╕рд╣рди рди рдХрд░ рд╕рдХрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЖँрдЦें рдлिрд░ा рд▓ेрддा рдеा।


рдЧाрдб़ी рдЯрдЯрд░-рдЯрдЯ्рдЯ-рдЯрдЯрд░-рдЯрдЯ्рдЯ рд╢рдм्рдж рд╕े рдЪрд▓ी рдЬा рд░рд╣ी рдеी। рдЬाрдЧ्рд░рдд рдорд╣िрд▓ा рдХी рдЧुрд▓ाрдмी рд╕ाрдб़ी рдХा рдЖँрдЪрд▓ рд╣рд╡ा рдХे рдЭोंрдХे рд╕े рдиीрдЪे рдЦिрд╕рдХ рдХрд░ рдЙрд╕рдХे рд▓рд╣рд░ाрддे рд╣ुрдП рдШрдирдХुंрдЪिрдд рдХाрд▓े рдХेрд╢ों рдХी рдмрд╣ाрд░ рджिрдЦा рд░рд╣ा рдеा। рдЧुрд▓ाрдмी рд╕ाрдб़ी рднी рд╣рд╡ा рдХे рдЬ़ोрд░ рд╕े рдл़рд░-рдл़рд░ рдл़рд╣рд░ा рд░рд╣ी рдеी। рдорд╣ेंрдж्рд░ рдкूрд░्рдг рдЬाрдЧ्рд░рдд рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╕्рд╡рдк्рди рджेрдЦрдиे рд▓рдЧा। рдЙрд╕े рдпрд╣ рднी рдн्рд░рдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдХि рдпрд╣ рдорд╣िрд▓ा, рдЬो рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдПрдХрджрдо рдЕрдЬ्рдЮाрдд рдеी рдФрд░ рдиिрд╢्рдЪрдп рд╣ी рд╕рджा рдЕрдЬ्рдЮाрдд рд░рд╣ेрдЧी, рди рдЬाрдиे рдХिрд╕ рдЪिрджाрдиंрджрдордп рд▓ोрдХ рд╕े рдЕрдХрд╕्рдоाрдд рдЖрд╡िрд░्рднूрдд рд╣ो рдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдкाрд╕ рдЖ рдмैрдаी рд╣ै рдФрд░ рдЧुрд▓ाрдмी рд░ंрдЧ рдХी рдкрддाрдХा рдл़рд╣рд░ा рдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡-рд╡िрдЬрдп рдХो рдиिрдХрд▓ी рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдЙрд╕рдХा рд╕ाрд░рдеी рдмрди рдХрд░ рдЙрд╕ рдЕрдиंрддрдЧाрдоी рд░ेрд▓ рд░ूрдкी рд░рде рдкрд░ рдЪрд▓ा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡, рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡ी рддрдеा рдоाрдирд╕ी рд╕ृрд╖्рдЯि рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕ рдХंрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рдХे рднीрддрд░ рд╕рдоा рдЧрдИ рдеी, рдЬिрд╕рдоें рдКँрдШрдиेрд╡ाрд▓ी рдорд╣िрд▓ा рддрдеा рд╕ोрдП рд╣ुрдП рд╕рдЬ्рдЬрди рдХा рдХोрдИ рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдирд╣ीं рдеा, рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрд╣рд░ рдХ्рд╖рдг-рдХ्рд╖рдг рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрд╕्рдеिрд░ рдоाрдпा рдЬрдЧрдд рдХा рдЪिрд░ рдЪंрдЪрд▓ рд░ूрдк рдПрдХрджрдо рдЕрд╕рдд्рдп рд╕рдд्рддाрд╣ीрди-рд╕ा рд▓рдЧрддा рдеा।

рдорд╣ेंрдж्рд░ рд╕ोрдЪрдиे рд▓рдЧा рдХि рдЙрд╕рдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдХिрддрдиी рд╣ी рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХो рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рддрдеा рд╡िрдЪिрдд्рд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рджेрдЦा рд╣ै, рдкрд░ рдЖрдЬ рдХा рдпрд╣ рдмिрд▓рдХुрд▓ рд╕ाрдзाрд░рдг-рд╕ा рдЕрдиुрднрд╡ рдЙрд╕े рдХ्рдпों рдРрд╕ा рдЕрдкूрд░्рд╡ рддрдеा рдЕрдиुрдкрдо рд▓рдЧ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡рд╣ рд╕ोрдЪ рд╣ी рд░рд╣ा рдеा рдХि рдлिрд░ рдЙрд╕ рд╡िрд╢्рд╡-рд╡िрдЬрдпिрдиी рдиे рдЕрдкрдиी рд╕ुंрджрд░ рд╡िрд╕्рдоिрдд рдЖँрдЦों рдХी рд░рд╣рд╕्рдпрдордпी рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рд╕े рднрд░ी рд╕्рдеिрд░ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЙрд╕рдХी рдУрд░ рджेрдЦा। рд╡рд╣ рдорди рд╣ी рдорди рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣рдиे рд▓рдЧा, рдЪिрд░ рдЕрдЬ्рдЮाрддा, рдЪिрд░ рдЕрдкрд░िрдЪिрддा рджेрд╡ी! рддुрдо рдоुрдЭрд╕े рдХ्рдпा рдЪाрд╣рддी рд╣ो। рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЗрд╕ рдорд░्рдорднेрджिрдиी рджृрд╖्рдЯि рдХा рдХ्рдпा рдЕрд░्рде рд╣ै? рджैрд╡рдпोрдЧ рд╕े рдорд╣ाрдХाрд▓ рдХे рдЗрд╕ рдирдЧрдг्рдпрддрдо рдХ्рд╖рдг рдоें, рдЬिрд╕рдХी рд╕рдд्рддा рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдоें рдПрдХ рдХ्рд╖ुрдж्рд░рддрдо рдмुрджрдмुрджे рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рднी рдирд╣ीं рд╣ै, рд╣рдо рджोрдиों рдХा рдЖрдХрд╕्рдоिрдХ рдоिрд▓рди рдШрдЯिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै, рдФрд░ рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдоें рдмुрджрдмुрджे рдХी рддрд░рд╣ рдпрд╣ рдХ्рд╖рдг рд╕рджा рдХे рд▓िрдП рд╡िрд▓ीрди рд╣ो рдЬाрдПрдЧा। рддрдеाрдкि рдЗрддрдиे рд╣ी рдЕрд░्рд╕े рдоें рдХ्рдпा рддुрдо рд╣рдо рджोрдиों рдХे рдЬрди्рдоांрддрд░ рдХे рд╕ंрдмंрдз рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рдЧрдИ рдЕрдерд╡ा рдпрд╣ рд╕рдм рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ै? рддुрдо्рд╣ाрд░ी рдЖँрдЦों рдХी рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдХा рдХोрдИ рдоूрд▓्рдп рдирд╣ीं рд╣ै, рдоेрд░ी рд╡िрд╣्рд╡рд▓ рднाрд╡ुрдХрддा рдХा рдХोрдИ рдорд╣рдд्рд╡ рдирд╣ीं рд╣ै! рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЬो рдХुрдЫ рд╣ै, рд╡рд╣ рд╣ै рддुрдо्рд╣ाрд░े рдкाрд╕ рд▓ेрдЯे рд╣ुрдП рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЦ़рд░्рд░ाрдЯे рднрд░рдиा।


рд╢िрдХोрд╣ाрдмाрдж рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдкрд░ рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдХी рдиींрдж рди рдЯूрдЯी рдФрд░ рдЬ्рдпेрд╖्рдаा рдорд╣िрд▓ा рдКँрдШрддी рд░рд╣ी। рдкрд░ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХी рд╡िрд╢्рд╡-рд╡िрдЬрдпिрдиी рдХी рдЖँрдЦों рдоें рдПрдХ рдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рднी рдиिрдж्рд░ा-рд░рд╕ाрд╡ेрд╢ рдХा рд▓ेрд╢ рдирд╣ीं рджिрдЦाрдИ рджिрдпा। рд╡рд╣ рдмीрдЪ-рдмीрдЪ рдоें рдЕрдкрдиी рдорд░्рдо-рднेрджिрдиी рджृрд╖्рдЯि рдХी рдк्рд░рдЦрд░ рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рд╕े рдЙрд╕рдХे рд╣ृрджрдп рдХो рдЕрдХाрд░рдг рдиिрд░्рдордо рд░ूрдк рд╕े рдмिрдж्рдз рдХрд░рддी рдЪрд▓ी рдЬाрддी рдеी। рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХी рдЧुрд▓ाрдмी рдоोрд╣рдХрддा рднी рд╢िрдХोрд╣ाрдмाрдж рдкрд╣ुँрдЪрдиे рддрдХ рдЕрдЦंрдб рдмрдиी рд░рд╣ी।

рд╢िрдХोрд╣ाрдмाрдж рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡-рд╡िрдЬрдпिрдиी рдиे рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдХे рдХिंрдЪिрдд рд╕्рдеूрд▓ рд╢рд░ीрд░ рдХो рд╣ाрде рд╕े рд╣िрд▓ाрддे рд╣ुрдП рдЬрдЧाрдпा। рдКँрдШрддी рд╣ुрдИ рдорд╣िрд▓ा рднी рд╕ँрднрд▓ рдХрд░ рдмैрда рдЧрдИ। рдХुрд▓िрдпों рд╕े рд╕ाрдоाрди рдЙрддрд░рд╡ा рдХрд░ рдЪाрд░ों рд╡्рдпрдХ्рддि рдЙрддрд░ рдкрдб़े। рджिрд▓्рд▓ी рд╡ाрд▓ी рдЧाрдб़ी рдЬिрд╕ рдк्рд▓ेрдЯрдл़ाрд░्рдо рдкрд░ рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓ी рдеी, рд╡рд╣ाँ рдХो рдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкुрд▓ рдкाрд░ рдХрд░рдиा рдкрдб़ा। рдкुрд▓ рдкाрд░ рдХрд░рдХे рд╡े рд▓ोрдЧ рдЬिрд╕ рдк्рд▓ेрдЯрдл़ाрд░्рдо рдкрд░ рдЖрдП, рд╡рд╣ाँ рдХрд╣ीं рдПрдХ рднी рдмрдд्рддी рдЬрд▓ी рд╣ुрдИ рдирд╣ीं рдеी। рдкрд░ рдЪूँрдХि рд╕рд░्рд╡рдд्рд░ рдиिрд░्рдорд▓ рдЪाँрджрдиी рдЫिрдЯрдХ рд░рд╣ी рдеी, рдЗрд╕рд▓िрдП рдмрдд्рддी рдХी рдХोрдИ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рди рдЬाрди рдкрдб़ी। рдЧाрдб़ी рдХे рдЖрдиे рдоें рдЕрднी рдбेрдв़ рдШंрдЯे рдХी рджेрд░ рдеी। рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рдорд╣ाрд╢рдп рдПрдХ рдмेंрдЪ рдкрд░ рдмिрд╕्рддрд░ рдлैрд▓ा рдХрд░ рд▓ेрдЯ рдЧрдП। рджोрдиों рдорд╣िрд▓ाрдПँ рднी рдиीрдЪे рд░рдЦे рд╣ुрдП рд╕ाрдоाрди рдХे рдКрдкрд░ рдмैрда рдЧрдИं।


рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдиे рдорд╣ेंрдж्рд░ рд╕े рдХрд╣ा, ‘рдЖрдк рднी рдХिрд╕ी рдмेंрдЪ рдкрд░ рдмिрд╕्рддрд░ рдмिрдЫा рдХрд░ рд▓ेрдЯ рдЬाрдЗрдП।’

рдкрд░ рдХोрдИ рдмेंрдЪ рдЦ़ाрд▓ी рдирд╣ीं рдеी рдФрд░ рди рдорд╣ेंрдж्рд░ рд╕ोрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдЙрдд्рд╕ुрдХ рдеा। рдЖрдЬ рдХी рд░ेрд▓рд╡े рдпाрдд्рд░ा рдХी рдЪंрдж्рд░ोрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рд░ाрдд्рд░ि рдЙрд╕े рдЪिрд░рдЬाрдЧ्рд░рдд рддрдеा рдЪिрд░рдЬीрд╡िрдд рд╕्рд╡рдк्рди-рд▓ोрдХ рдоें рд╡िрдЪрд░рдг рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рджे рд░рд╣ी рдеी। рд╡рд╣ рдк्рд▓ेрдЯрдл़ाрд░्рдо рдкрд░ рдЯрд╣рд▓рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиे рдЕंрддрд░्рдорди рдоें рдирд╡ोрдж्рдШाрдЯिрдд рдЬीрд╡рди-рд╡ैрдЪिрдд्рд░्рдп рдХी рдЪрд╣рд▓-рдкрд╣рд▓ рджेрдЦ рдХрд░ рд╡िрд╕्рдоिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рдЙрд╕े рдРрд╕ा рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ो рд░рд╣ा рдеा рдХि рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдХी рдордзुрд░िрдоा рд╕े рдЖрдЬ рдк्рд░рдердо рдмाрд░ рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рдеा। рд░ेрд▓рд╡े рд▓ाрдЗрди рдХे рдЙрд╕ рдкाрд░ рджिрдЧंрдд рд╡िрд╕्рддृрдд рдЬ्рдпोрдд्рд╕्рдиा-рд░ाрд╢ि рдЕрдкрдиे рдЖрд╡ेрд╢ рдоें рд╕्рд╡рдпं рдкुрд▓рдХिрдд рд╣ो рд░рд╣ी рдеी рдФрд░ рд╕ाрдордиे рдХाрдл़ी рджूрд░ рдкрд░ рджो рд░рдХ्рддрд░ंрдЬिрдд рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢-рдЪिрд╣्рди рдЖрдХाрд╢-рджीрдк рдХी рддрд░рд╣ рдоाрдиो рдЖрдиंрджोрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рд░ंрдЧीрди рдЬीрд╡рди рдХा рдоाрд░्рдЧ рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдЗंрдЧिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे। рд░ेрд▓рдЧाрдб़ी рдоें рд╣ो рдХрд░ рд╡рд╣ рдЕрдиेрдХ рдмाрд░ рдЖрдпा рдеा рдФрд░ рдЧрдпा рдеा рдФрд░ рдХिрддрдиी рд╣ी рдмाрд░ рдЙрд╕े рд░ाрдд рдХे рд╕рдордп рд╕्рдЯेрд╢рдиों рдкрд░ рдЧाрдб़ी рдХे рдЗंрддिрдЬ़ाрд░ рдоें рдард╣рд░рдиा рдкрдб़ा рдеा, рдкрд░ рдЖрдЬ рдХी рдРंрдж्рд░рдЬाрд▓िрдХ рдЙрд▓्рд▓ाрд╕рдкूрд░्рдг рдЕрдиुрднूрддि рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рдПрдХрджрдо рдирдИ рдеी। рдЗрд╕ рдмाрд░ рдЗंрдж्рд░рдЬाрд▓ рдХे рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХा рд╢्рд░ेрдп рдЬिрд╕рдХो рдеा, рд╡рд╣ рдоाрдпाрд╡िрдиी рдЗрд╕ рд╕рдордп рдЯीрди рдХी рдЫрдд рдХे рдиीрдЪे рдХी рдЫाрдпा рдоें рдмैрдаी рд╣ुрдИ рдеी рдФрд░ рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें рдЙрд╕рдХी рдЖँрдЦों рдХे рдЬाрджू рдХा рдЪрд▓рдиा рдмंрдж рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдкрд░ рд╡рд╣ाँ рдкрд░ рдоाрдд्рд░ рдЙрд╕рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ी рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХी рдЖрдд्рдоा рдоें рдоाрдпाрд▓ोрдХ рдХी рдоोрд╣рдХрддा рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдеा।


рд╡рд╣ рдЯрд╣рд▓рддे-рдЯрд╣рд▓рддे рди рдоाрд▓ूрдо рдХिрди рдиिрд░ुрдж्рджेрд╢्рдп рд╕्рд╡рдк्рдиों рдХी рдоाрдпा рдХे рдлेрд░ рдоें рдкрдб़ा рд╣ुрдЖ рдеा рдХि рдЕрдЪाрдирдХ рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рдорд╣ाрд╢рдп рдиे рдмेंрдЪ рдкрд░ рд╕े рдкुрдХाрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा, ‘рдЕрд░े рдЬрдиाрдм, рдХрдм рддрдХ рдЯрд╣рд▓िрдПрдЧा। рдЕрдЧрд░ рд▓ेрдЯрдиा рдирд╣ीं рдЪाрд╣рддे, рддो рдпрд╣ाँ рдкрд░ рдмैрда рддो рдЬाрдЗрдП। рдиींрдж рддो рдЕрдм рдЖрд╡ेрдЧी рдирд╣ीं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧाрдб़ी рдХे рдЖрдиे рддрдХ рдЧрдк-рд╢рдк рд╣ी рд░рд╣े।’ рдорд╣ाрд╢рдпрдЬी рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдХाрдл़ी рд╕ो рдЪुрдХे рдеे рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдм рдиींрдж рдирд╣ीं рдЖ рд░рд╣ी рдеी। рдорд╣ेंрдж्рд░ рдоुрд╕्рдХрд░ाрддा рд╣ुрдЖ рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиे рд╕ूрдЯрдХेрд╕ рдХे рдКрдкрд░ рдмैрда рдЧрдпा।

рдорд╣ाрд╢рдпрдЬी рдиे рдХрд╣ा, ‘рдЖрдк рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдХрд╣ीं рдоुрд▓ाрдЬ़िрдо рд╣ैं?’


‘рдЬी рдирд╣ीं।’

‘рддрдм рдЖрдк рдХ्рдпा рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЖрдк рдЦрдж्рджрд░ рдкрд╣рдиे рд╣ैं, рдХ्рдпा рдЖрдк рд░ाрдЬрдиीрддिрдЬ्рдЮ рд╣ैं?’


‘рдкрд╣рд▓े рдеा, рдЕрдм рдирд╣ीं рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ूँ।’

‘рд╡рд╣ рдХैрд╕े?’


рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдорд╣ेंрдж्рд░ рдиे рдкрд░рдо рдХ्рд▓ांрддि рдХा рднाрд╡ рджिрдЦाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा, ‘рдЕрд░े рд╕ाрд╣рдм, рд╕ुрди рдХे рдХ्рдпा рдХीрдЬिрдПрдЧा। рд╡्рдпрд░्рде рдоें рдЖрдкрдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХो рдЖрдШाрдд рдкрд╣ुँрдЪेрдЧा। рдЗрд╕ рдЪрд░्рдЪा рдХो рд╣рдЯाрдЗрдП рдФрд░ рдХिрд╕ी рдЕрдЪ्рдЫे рд╡िрд╖рдп рдХी рдЪрд░्рдЪा рдЪрд▓ाрдЗрдП।’

рд╕्рд╡рднाрд╡рдд: рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рдХा рдХौрддूрд╣рд▓ рдмрдв़ा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд╕ाрде рдХрд╣ा, ‘рдлिрд░ рднी рдЬ़рд░ा рд╕ुрдиें рддो рд╕рд╣ी। рдЖрдЦ़िрд░ рдХौрди-рд╕ी рдРрд╕ी рдмाрдд рд╣ो рдЧрдИ।’


рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХी рд╕ुрдк्рдд рд╕्рдоृрддिрдпाँ рддिрд▓рдоिрд▓ा рдЙрдаीं рдеीं। рдХрдирдЦिрдпों рд╕े рдЙрд╕рдиे рджेрдЦा, рдк्рд░ाрдп: рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें рдмैрдаी рд╣ुрдИ рдоाрдпाрд╡िрдиी рдорд╣िрд▓ा рдХा рдз्рдпाрди рдЙрд╕ी рдХी рдУрд░ рдеा। рдкрд▓ рдоें рдЙрд╕рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рдЪрдХ्рд╖ुрдУं рдХे рдЖрдЧे рдЙрд╕рдХे рд╕ाрд░े рд╡िрдЧрдд рдЬीрд╡рди рдХे рд╡्рдпрд░्рдерддा рдХे рджु:рдЦрдж рд╕ंрд╕्рдорд░рдгों рдХी рдЭाँрдХी рдЪिрдд्рд░рдкрдЯ рдкрд░ рдХ्рд░рдо рд╕े рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рдЪिрдд्рд░ों рдХी рддрд░рд╣ рднाрд╕рдоाрди рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рднाрд╡ рдХे рдЖрд╡ेрд╢ рдоें рдЖ рдХрд░ рдЙрд╕рдиे рдХрд╣ा, ‘рдЕрдЪ्рдЫा рддो рд╕ुрдиिрдП। рдЧ्рдпाрд░рд╣ рд╡рд░्рд╖ рд╕े рд▓े рдХрд░ рддीрд╕ рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдХी рдЕрд╡рд╕्рдеा рддрдХ рдЧाँрдзी рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों рдХे рдкीрдЫे рдкाрдЧрд▓ рд╣ो рдХрд░, рднूрдЦों рд░рд╣ рдХрд░, рдкрдЧ-рдкрдЧ рдаोрдХрд░ें рдЦा рдХрд░, рд╕рдоाрдЬ рддрдеा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдлрдЯрдХाрд░ें рд╕рд╣ рдХрд░, рдЬीрд╡рди рдХे рд╕рдм рд╕ुрдЦों рдХो рдЕрдкрдиे рдз्рдпेрдп рдХे рд▓िрдП рддिрд▓ांрдЬрд▓ि рджे рдХрд░, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрджрд░्рд╢ рдХो рдм्рд░рд╣्рдорддрдд्рд╡ рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджे рдХрд░ рд╕рдЪ्рдЪी рд▓рдЧрди рд╕े рдЕрдкрдиी рд╕ाрд░ी рдЖрдд्рдоा рдХो рдиिрдордЬ्рдЬिрдд рдХрд░рдХे рджेрд╢ рдХा рдХाрдо рдХिрдпा। рддीрди рдмाрд░ рдХाрдл़ी рдЕрд╡рдзि рдХे рд▓िрдП рдЬेрд▓ рдоें рд╕рдб़рддा рд░рд╣ा, рдмाрд░-рдмाрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдХे рдбंрдбे рд╕рд░ рдкрд░ рдкрдб़рддे рд░рд╣े। рдЬ़рдоीрди-рдЬाрдпрджाрдж рдХुрд░्рдХ рд╣ो рдЧрдИ, рдоाрддा-рдкिрддा рдЕрдкрдиी рдХрдкूрдд рд╕ंрддाрди рдХे рдХाрд░рдг рддрдмाрд╣ рд╣ो рдХрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рдФрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдкीрдб़ा рдХी рдкрд░ाрдХाрд╖्рдаा рднोрдЧ рдХрд░ рдЪрд▓ рдмрд╕े, рдкрдд्рдиी рддрдб़рдк-рддрдб़рдк рдХрд░ рдЕрдкрдиे рднाрдЧ्рдп рдХो рдХोрд╕рддी рд╣ुрдИ рдорд░ рдЧрдИ। рдлिрд░ рднी рдоैं рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕े рдХрд▓्рдпाрдг рдХे рдкрд░рдо рдз्рдпेрдп рдХो рд╕्рдд्рд░ी, рдкрд░िрд╡ाрд░, рдЖрдд्рдоा рдФрд░ рдкрд░рдоाрдд्рдоा рд╕े рдмрд╣ुрдд рдКँрдЪा рдоाрдирддा рд╣ुрдЖ рд╕рдЪ्рдЪी рд▓рдЧрди рд╕े рдХाрдо рдХрд░рддा рд░рд╣ा। рдЬрдм рдЕंрддिрдо рдмाрд░ рдЬेрд▓рдЦ़ाрдиे рдоें рдмंрджी рдоिрдпाрдж рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдердХा-рдоाँрджा рдорди рддрдеा рд╢рд░ीрд░ рд╕े рдХ्рд▓िрд╖्рдЯ рдФрд░ рдХ्рд▓ांрдд рд╣ो рдХрд░ рдоैं рдмाрд╣рд░ рдЖрдпा, рддрдм рдПрдХ-рдПрдХ рдХрд░рдХे рдЙрди рд╕्рдиेрд╣ी рдЬрдиों рдХी рд╕्рдоृрддिрдпाँ рдоेрд░े рдорди рдоें рдЙрджिрдд рд╣ो-рд╣ो рдХрд░ рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧीं, рдЬिрдирдХी рдоैं рд╕рджा рдЕрд╡рдЬ्рдЮा рдХрд░рддा рдЖрдпा рдеा। рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рд╕े рдоैंрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рд╢ाрдпрдж рджो рджिрди рднी рдШрдиिрд╖्рдарддा рд╕े рдмाрддें рди рдХी рд╣ोंрдЧी। рдЬрдм рдоैं рдмाрд╣рд░ рд░рд╣рддा рдеा, рддो рдЙрд╕рдХे рдкрдд्рд░ рдмрд░ाрдмрд░ рдоेрд░े рдкाрд╕ рдЖрддे рд░рд╣рддे рдеे рдФрд░ рдоैं рд╕рд░рд╕рд░ी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдкрдв़ рдХрд░ рдЕрд╡рдЬ्рдЮा рд╕े рдлाрдб़ рдХрд░ рдлेंрдХ рджेрддा рдеा। рдПрдХ рдпा рджो рдмाрд░ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдоैंрдиे рдЙрд╕рдХे рдкрдд्рд░ों рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдирд╣ीं рджिрдпा рдФрд░ рджो рдмाрд░ рдЬो рдЙрдд्рддрд░ рджिрдпा рдеा, рд╡рд╣ рднी рдЪाрд░ рдкंрдХ्рддिрдпों рдоें рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд░ूрдЦे-рд╕ूрдЦे рдвंрдЧ рд╕े। рдЕрдм рдЬрдм рдоैं рдЕрдкрдиे рдХो рд╕ाрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдоें рдЕрдХेрд▓ा, рд╕्рдиेрд╣ рддрдеा рд╕ंрд╡ेрджрдиा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд, рдЕрд╕рд╣ाрдп рддрдеा рдиिрд░ुрдкाрдп рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рдиे рд▓рдЧा рддो рдЙрд╕рдХी рднोрд▓ी-рднाрд▓ी, рд╕рдХрд░ुрдг, рд╕्рдиेрд╣ рдХी рд╡ेрджрдиा рд╕े рднрд░ी рд╕рд╣рдЬ рд╕рд▓ोрдиी рдоूрд░्рддि рдк्рд░рддिрдкрд▓ рдоेрд░ी рдЖँрдЦों рдХे рдЖрдЧे рднाрд╕िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдЙрд╕рдХे рдкрдд्рд░ों рдоें рд╕рд░рд▓ рд╢рдм्рджों рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдХाрддрд░ рд╡्рдпाрдХुрд▓рддा рдХे рд╣ाрд╣ाрдХाрд░ рдХी рдкुрдХाрд░ рдоाрдиो рдоेрд░ी рд╕्рдоृрддि рдХे рдЕрддुрд▓ рдЧрд╣्рд╡рд░ рдоें рджीрд░्рдШ рд╕ुрдк्рддि рдХी рдШोрд░ рдЬрдб़рддा рдХे рдмाрдж рдЕрдХрд╕्рдоाрдд рдЬाрдЧрд░िрдд рд╣ो рдХрд░ рдоेрд░े рд╣ृрджрдп рдкрд░ рдЬрд▓рддे рд╣ुрдП рдЕंрдЧाрд░ों рдХे рдЧोрд▓ों рд╕े рдЖрдШाрдд рдХрд░рдиे рд▓рдЧी। рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдХрднी рдХिрд╕ी рдмाрдд рдкрд░ рдирд╣ीं рд░ोрдпा рдеा। рдоाрддा-рдкिрддा рддрдеा рдкрдд्рдиी, рдХिрд╕ी рдХी рдоृрдд्рдпु рдкрд░ рдЖँрд╕ू рдХी рдПрдХ рдмूँрдж рдоेрд░ी рдЖँрдЦों рд╕े рди рдиिрдХрд▓ी рдеी। рдЕрдм рд░рд╣-рд░рд╣ рдХрд░ рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХी рдпाрдж рдоें рдмिрд▓рдЦ-рдмिрд▓рдЦ рдХрд░ рдоैं рдмाрд░-рдмाрд░ рд░ो рдкрдб़рддा। рдоेрд░ी рд╕्рдиेрд╣рд╢ीрд▓ рдкрддिрдкрд░ाрдпрдг рдкрдд्рдиी рдХी рдХрд░ुрдг рдкुрдг्рдпрдЫрд╡ि рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдХी рддрд░рд╣ рдоेрд░ी рдЖँрдЦों рдХे рдЖрдЧे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рднाрд╕рдоाрди рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рд░рд╣-рд░рд╣ рдХрд░ рдоेрд░ा рдЬी рд╡िрдХрд▓ рд╣ो рдЙрдарддा рдеा рдФрд░ рдоुрдЭे рдРрд╕ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा, рдЬैрд╕े рдоेрд░े рд╣ृрджрдп рдоें рдХिрд╕ी рдХे рдиिрд╖्рдХрд▓ंрдХ рд╕ुрдХुрдоाрд░ рдк्рд░ाрдгों рдХी рдкैрд╢ाрдЪिрдХ рд╣рдд्рдпा рдХा рдЕрдкрд░ाрдз рдкाрд╖ाрдг-рднाрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдкрдб़ा рд╣ो। рдмрд╣ुрдд рджिрдиों рддрдХ рдЗрд╕ рдиृрд╢ंрд╕ рдЕрдкрд░ाрдз рдХी рднрдпंрдХрд░ рдЕрдиुрднूрддि рдХा рднूрдд рдоेрд░ी рдЖрдд्рдоा рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рдиिрд╖्рдаुрд░рддा рд╕े рджрдмाрддा рд░рд╣ा। рдЕрдм рднी рдпрд╣ рднौрддिрдХ рдЖрддंрдХ рдХрднी-рдХрднी рдоेрд░े рдорди рдоें рдЬाрдЧрд░िрдд рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдЕрдм рдоैंрдиे рдЕрдкрдиे рдорди рдХो рдмрд╣ुрдд рд╕рдордЭा рд▓िрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рдПрдХ рдирдИ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдирдП рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдиे рд▓рдЧा рд╣ूँ рдФрд░ рд╕ाрдзाрд░рдг рд╕े рд╕ाрдзाрд░рдг рдШрдЯрдиा рднी рдХрднी-рдХрднी рдоेрд░े рдорди рдоें рдПрдХ рдЕрд▓ौрдХिрдХ рдЖрдиंрдж рдХा рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╕्рдд्рд░ी рдХो рджेрдЦрддे рд╣ी рдЕрдм рдоेрд░े рд╣ृрджрдп рдоें рдПрдХ рд╢्рд░рдж्рдзा-рдкूрд░्рдг рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдХा рднाрд╡ рдЬाрдЧ рдкрдб़рддा рд╣ै। рдРрд╕ा рдоाрд▓ूрдо рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, рдЬैрд╕े рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рдкрд╣рд▓े рд╕्рдд्рд░ी рдХो рджेрдЦा рднी рди рд╣ो, рдЕрдм рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЗрд╕ рдЖрдиंрджрджाрдпिрдиी рд░рд╣рд╕्рдпрдордпी рдЬाрддि рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдоुрдЭे рд╣ुрдЖ рд╣ो।’

рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХा рд▓ंрдмा рд▓ेрдХ्рдЪрд░ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ी рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди ‘рд╣ा рд╣ा’ рдХрд░рдХे рдардаा рдХрд░ рд╣ँрд╕рддे рд╣ुрдП рдмोрд▓े, ‘рдЖрдк рднी рдмрдб़े рдордЬ़े рдХे рдЖрджрдоी рд╣ैं। рдЦ़ूрдм!’ рдпрд╣ рдХрд╣ рдХрд░ рд╡рд╣ рдмेंрдЪ рдкрд░ рдЖрд░ाрдо рд╕े рд▓ेрдЯ рдЧрдП рдФрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖँрдЦें рдмंрдж рдХрд░ рд▓ीं। рдеोрдб़ी рджेрд░ рдмाрдж рд╡рд╣ рдЬ़ोрд░ों рд╕े рдЦ़рд░्рд░ाрдЯे рд▓ेрдиे рд▓рдЧे।


рдПрдХ рд▓ंрдмी рд╕ाँрд╕ рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдорд╣ेंрдж्рд░ рдиे рдк्рд░ाрдп: рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें рдЕрд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЭрд▓рдХрддी рд╣ुрдИ рдЧुрд▓ाрдмी рд╕ाрдб़ी рдХी рдУрд░ рджेрдЦा। рджो рдЖँрдЦों рдХी рдоाрд░्рдоिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рддीрд╡्рд░ рдоोрд╣рдХрддा рдЙрд╕ рдЕрд░्рдж्рдз рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें рднी рд╡िрд╕्рдоिрдд рд╡ेрджрдиा рдХी рдЙрдд्рд╕ुрдХ рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рд░ेрдЦाрдУं рдХो рд╡िрдХीрд░िрдд рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी। рдорд╣ेंрдж्рд░ рдкुрд▓рдХ-рд╡िрд╣्рд╡рд▓ рд╣ो рдХрд░ рдоंрдд्рд░-рдоुрдЧ्рдз-рд╕ा рдмैрдаा рд░рд╣ा।

рдШंрдЯी рдмрдЬी, рджिрд▓्рд▓ी рдХो рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЧाрдб़ी рдХे рдЖрдиे рдХी рд╕ूрдЪрдиा рджेрддे рд╣ुрдП рд╕िрдЧ्рдирд▓ рдбाрдЙрди рд╣ुрдЖ। рд╕ाрдордиे рд░рдХ्рдд рдЖрдХाрд╢-рдж्рд╡ीрдк рдХे рдмрджрд▓े рд╣рд░े рд░ंрдЧ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢ рдЬрд▓ рдЙрдаा। рдпрд╣ рд╣рд░िрдд рдЖрд▓ोрдХ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХे рдоाрдирд╕рдкрдЯ рдоें рд╕ाрдб़ी рдХे рдЧुрд▓ाрдмी рд░ंрдЧ рдХे рд╕ाрде рдоिрд▓ рдХрд░ рдПрдХ рд╕्рдиिрдЧ्рдз-рд╢ुрдЪि рд╕ौंрджрд░्рдп-рд▓ोрдХ рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░рдиे рд▓рдЧा।


рдеोрдб़ी рджेрд░ рдоें рджूрд░ рд╣ी рд╕े рдЧाрдб़ी рдХा рд╕рд░्рдЪрд▓ाрдЗрдЯ рджिрдЦाрдИ рджिрдпा। рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рдорд╣ाрд╢рдп рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХे рдЬрдЧाрдиे рдкрд░ рдлрдб़рдлрдб़ाрддे рд╣ुрдП рдЙрдаे। рдХुрд▓िрдпों рдиे рд╕ाрдоाрди рд╕ँрднाрд▓ рд▓िрдпा। рднрдХ-рднрдХ рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдЧाрдб़ी рдк्рд▓ेрдЯрдл़ाрд░्рдо рдкрд░ рдЖ рд▓рдЧी। рдмрдб़ी рднीрдб़ рдеी। рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдХो рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд╕ाрде рдХुрд▓ी рд▓ोрдЧ рдЗंрдЬрди рдХे рдЙрд▓्рдЯी рдУрд░ рдмрд╣ुрдд рджूрд░ рддрдХ рд▓े рдЧрдП। рдХрд╣ीं рд╕्рдеाрди рди рдкा рдХрд░ рдЕंрдд рдоें рдПрдХ рдбिрдм्рдмे рдоें рдЬ़рдмрд░्рджрд╕्рддी рдШुрд╕ рдЧрдП। рдорд╣ेंрдж्рд░ рднी рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЬा рд░рд╣ा рдеा рдкрд░ рдЬिрд╕ рдбिрдм्рдмे рдоें рд╡े рд▓ोрдЧ рдШुрд╕े, рдЙрд╕ рдбिрдм्рдмे рдоें рд╕्рдеाрди рдХा рдиिрдкрдЯ рдЕрднाрд╡ рджेрдЦ рдХрд░ рд╡рд╣ рд╡िрд╡рд╢ рд╣ो рдХрд░ рдПрдХ рджूрд╕рд░े рдбिрдм्рдмे рдоें рдЪрд▓ा рдЧрдпा। рд╡рд╣ाँ рднी рдХाрдл़ी рднीрдб़ рдеी। рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдмैрдардиे рдХे рд▓िрдП рдеोрдб़ा-рд╕ा рд╕्рдеाрди рдмрдиाрдпा।

рдЧाрд░्рдб рдиे рд╕ीрдЯी рджी। рдЧाрдб़ी рдЪрд▓ рдкрдб़ी। рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рдиाрдиा рдЕрд╕्рдкрд╖्рдЯ рднाрд╡рдиाрдПँ рдЪрдХ्рдХрд░ рдХाрдЯрдиे рд▓рдЧीं। рджो рджिрди рд╕े рдЙрд╕े рдиींрдж рдирд╣ीं рдЖрдИ рдеी। рдЖрдЬ рднी рд╡рд╣ рдЕрднी рддрдХ рд╕ो рдирд╣ीं рдкाрдпा। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ोрдЪрддे-рд╕ोрдЪрддे рд╡рд╣ рдКँрдШрдиे рд▓рдЧा। рдКँрдШрддे рд╣ुрдП рдЙрд╕рдиे рджेрдЦा рдХि рдЧुрд▓ाрдмी рд░ंрдЧ рдХी рд╕ाрдб़ी рдж्рд░ौрдкрджी рдХे рдЪीрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдлैрд▓рддी рд╣ुрдИ рдЕрдХाрд░рдг рд╕ाрд░े рдЖрдХाрд╢ рдоें рдЫा рдЧрдИ рд╣ै। рд╕рд╣рд╕ा рджो рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рд╡рд╣ рдЧрдЧрдирд╡्рдпाрдкी рд╕ाрдб़ी рдлрдЯी рдФрд░ рдЙрди рджो рдЫिрдж्рд░ों рд╕े рд╣ो рдХрд░ рджो рд╡ेрджрдиाрд╢ीрд▓, рддीрдХ्рд╖्рдг, рдЙрдЬ्рдЬ्рд╡рд▓ рдЖँрдЦें рддीрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдк्рд░рдЦрд░ рд╡ेрдЧ рд╕े рдЙрд╕рдХी рдУрд░ рдзाрд╡िрдд рд╣ो рдХрд░ рдПрдХ рд░ूрдк рдоें рдоिрд▓ рдХрд░ рдПрдХ рдмрдб़ी рдЖँрдЦ рдХे рдЖрдХाрд░ рдоें рдкрд░िрдгрдд рд╣ो рдЧрдИं। рд╡рд╣ рдмрдб़ी рдЖँрдЦें рдЙрд╕рдХे рд╢рд░ीрд░ рдХो рдЫेрдж рдХрд░ рдЙрд╕рдХे рд╣ृрдд्рдкिंрдб рдХो рдЫू рдХрд░ рдлिрд░ рдКрдкрд░ рдЖрдХाрд╢ рдХी рдУрд░ рддीрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЫूрдЯीं рдФрд░ рдЖрдХाрд╢ рдоें рдлैрд▓ी рд╣ुрдИ рдЧुрд▓ाрдмी рд╕ाрдб़ी рдоें рдЬा рд▓рдЧीं рдФрд░ рдлрдЯ рдХрд░ рдлिрд░ рд╕े рджो рд╕ुंрджрд░, рдХिंрддु рдХрд░ुрдгा-рд╡िрдХрд▓ рдЖँрдЦों рдХे рдЖрдХाрд░ рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ो рдЧрдИं।


рдЯुँрдбрд▓ा рд╕्рдЯेрд╢рди рдкрд░ рдЧाрдб़ी рдард╣рд░рдиे рдкрд░ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдкूрд░्рдгрдд: рд╕рдЪेрдд рд╣ो рдХрд░ рдмैрда рдЧрдпा। рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рдорд╣ाрд╢рдп рджोрдиों рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╕ाрде рд▓े рдХрд░ рдХंрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЙрддрд░े рдФрд░ рд╕ाрдоाрди рдХो рдХुрд▓िрдпों рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдХрд░рдХे рдЙрдирдХे рд╕ाрде рдмाрд╣рд░ рдлाрдЯрдХ рдХी рдУрд░ рдЪрд▓े। рдорд╣ेंрдж्рд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдХंрдкाрд░्рдЯрдоेंрдЯ рд╕े рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдЬрдпिрдиी рдХो рджेрдЦा। рд╡рд╣ рдЗрд╕ рдЙрдд्рд╕ुрдХрддा рдоें рдеा рдХि рдПрдХ рдмाрд░ рдЕंрддिрдо рд╕рдордп рдХे рд▓िрдП рджोрдиों рдХी рдЖँрдЦें рдЪाрд░ рд╣ो рдЬाрд╡ें, рдкрд░ рди рд╣ुрдИं рдФрд░ рдЧुрд▓ाрдмी рд╕ाрдб़ी рд╕े рдЖрд╡ृрдд рд╕рдЬीрд╡ рдк्рд░рддिрдоा рд╡्рдпрд╕्рдд рд╡िрд╣्рд╡рд▓-рд╕ी рдЖрдЧे рдХो рдиिрдХрд▓ рдЧрдИ।

рдЯुँрдбрд▓ा рд╕े рдЧाрдб़ी рдЫूрдЯрдиे рдкрд░ рдорд╣ेंрдж्рд░ рдХे рдХाрдиों рдоें рдЪрд╢्рдоाрдзाрд░ी рд╕рдЬ्рдЬрди рдХे рдардаा рдХрд░ рд╣ँрд╕рдиे рдХा рд╢рдм्рдж рдЧूँрдЬрдиे рд▓рдЧा। рдЙрд╕рдХे рдЕрджृрд╖्рдЯ рдХा рдЪिрд░ рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдкुрдХाрд░ рдоाрдиो рдмाрд░-рдмाрд░ рдХрд╣рддा рдеा— рд╣ा! рд╣ा! рдЖрдк рднी рдмрдб़े рдордЬ़े рдХे рдЖрджрдоी рд╣ैं : рдЦ़ूрдм!


рд╕्рд░ोрдд :рдкुрд╕्рддрдХ : рд╣िंрджी рдХрд╣ाрдиिрдпाँ (рдкृрд╖्рда 142) 

рд╕ंрдкाрджрдХ : рдЬैрдиेंрдж्рд░ рдХुрдоाрд░ 

рд░рдЪрдиाрдХाрд░ : рдЗрд▓ाрдЪंрдж्рд░ рдЬोрд╢ी 

рдк्рд░рдХाрд╢рди : рд▓ोрдХрднाрд░рддी рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 1977

Saturday, March 21, 2026

рд╡िрд╢्рд╡ рдХрд╡िрддा рджिрд╡рд╕

рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे 1999 рдоें 21 рдоाрд░्рдЪ рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдХрд╡िрддा рджिрд╡рд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрдиे рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдеी। рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХрд╡िрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдХी рдЧрдИ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рдХрд╡िрдпों рдФрд░ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рдЙрдд्рд╕рд╡ рдХी рддрд░рд╣ рдордиाрдиा рдФрд░ рд╕ृрдЬрдХों рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рдиा рдеा। рдЗрд╕ рд╡िрд╢ेрд╖ рджिрди рдкрд░ рдкрдв़ें рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХी рдЪुрдиिंрджा 5 рдХрд╡िрддाрдПं: 


рд╕ूрд░्рдпрдХांрдд рдд्рд░िрдкाрдаी 'рдиिрд░ाрд▓ा' - рддोрдб़рддी рдкрдд्рдерд░


рд╡рд╣ рддोрдб़рддी рдкрдд्рдерд░;

рджेрдЦा рдЙрд╕े рдоैंрдиे рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж рдХे рдкрде рдкрд░—

рд╡рд╣ рддोрдб़рддी рдкрдд्рдерд░।


рдХोрдИ рди рдЫाрдпाрджाрд░

рдкेрдб़ рд╡рд╣ рдЬिрд╕рдХे рддрд▓े рдмैрдаी рд╣ुрдИ рд╕्рд╡ीрдХाрд░;

рд╢्рдпाрдо рддрди, рднрд░ рдмँрдзा рдпौрд╡рди,

рдирдд рдирдпрди рдк्рд░िрдп, рдХрд░्рдо-рд░рдд рдорди,

рдЧुрд░ु рд╣рдеौрдб़ा рд╣ाрде,

рдХрд░рддी рдмाрд░-рдмाрд░ рдк्рд░рд╣ाрд░ :—

рд╕ाрдордиे рддрд░ु-рдоाрд▓िрдХा рдЕрдЯ्рдЯाрд▓िрдХा, рдк्рд░ाрдХाрд░।


рдЪрдв़ рд░рд╣ी рдеी рдзूрдк;

рдЧрд░्рдоिрдпों рдХे рджिрди

рджिрд╡ा рдХा рддрдорддрдоाрддा рд░ूрдк;

рдЙрдаी рдЭुрд▓рд╕ाрддी рд╣ुрдИ рд▓ू,

рд░ुрдИ рдЬ्рдпों рдЬрд▓рддी рд╣ुрдИ рднू,

рдЧрд░्рдж рдЪिрдирдЧीं рдЫा рдЧрдИं,

рдк्рд░ाрдп: рд╣ुрдИ рджुрдкрд╣рд░ :—

рд╡рд╣ рддोрдб़рддी рдкрдд्рдерд░।


рджेрдЦрддे рджेрдЦा рдоुрдЭे рддो рдПрдХ рдмाрд░

рдЙрд╕ рднрд╡рди рдХी рдУрд░ рджेрдЦा, рдЫिрди्рдирддाрд░;

рджेрдЦрдХрд░ рдХोрдИ рдирд╣ीं,

рджेрдЦा рдоुрдЭे рдЙрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े

рдЬो рдоाрд░ рдЦा рд░ोрдИ рдирд╣ीं,

рд╕рдЬा рд╕рд╣рдЬ рд╕िрддाрд░,

рд╕ुрдиी рдоैंрдиे рд╡рд╣ рдирд╣ीं рдЬो рдеी рд╕ुрдиी рдЭंрдХाрд░

рдПрдХ рдХ्рд╖рдг рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдХाँрдкी рд╕ुрдШрд░,

рдвुрд▓рдХ рдоाрдеे рд╕े рдЧिрд░े рд╕ीрдХрд░,

рд▓ीрди рд╣ोрддे рдХрд░्рдо рдоें рдлिрд░ рдЬ्рдпों рдХрд╣ा—

‘рдоैं рддोрдб़рддी рдкрдд्рдерд░।’ 


рдоैं рдиीрд░ рднрд░ी рджुрдЦ рдХी рдмрджрд▓ी! / рдорд╣ाрджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा

рдоैं рдиीрд░ рднрд░ी рджुрдЦ рдХी рдмрджрд▓ी


рд╕्рдкрди्рджрди рдоें рдЪिрд░ рдиिрд╕्рдкрди्рдж рдмрд╕ा

рдХ्рд░рди्рджрди рдоें рдЖрд╣рдд рд╡िрд╢्рд╡ рд╣ंрд╕ा

рдирдпрдиों рдоें рджीрдкрдХ рд╕े рдЬрд▓рддे,

рдкрд▓рдХों рдоें рдиिрд░्рдЭाрд░िрдгी рдордЪрд▓ी


рдоेрд░ा рдкрдЧ-рдкрдЧ рд╕ंрдЧीрдд рднрд░ा

рд╢्рд╡ाрд╕ों рд╕े рд╕्рд╡рдк्рди-рдкрд░ाрдЧ рдЭрд░ा

рдирдн рдХे рдирд╡ рд░ंрдЧ рдмुрдирддे рджुрдХूрд▓

рдЫाрдпा рдоें рдорд▓рдп-рдмрдпाрд░ рдкрд▓ी।


рдоैं рдХ्рд╖िрддिрдЬ-рднृрдХुрдЯि рдкрд░ рдШिрд░ рдзूрдоिрд▓

рдЪिрди्рддा рдХा рднाрд░ рдмрдиी рдЕрд╡िрд░рд▓

рд░рдЬ-рдХрдг рдкрд░ рдЬрд▓-рдХрдг рд╣ो рдмрд░рд╕ी,

рдирд╡ рдЬीрд╡рди-рдЕंрдХुрд░ рдмрди рдиिрдХрд▓ी


рдкрде рдХो рди рдорд▓िрди рдХрд░рддा рдЖрдиा

рдкрде-рдЪिрд╣्рди рди рджे рдЬाрддा рдЬाрдиा;

рд╕ुрдзि рдоेрд░े рдЖрдЧрди рдХी рдЬрдЧ рдоें

рд╕ुрдЦ рдХी рд╕िрд╣рд░рди рд╣ो рдЕрди्рдд рдЦिрд▓ी


рд╡िрд╕्рддृрдд рдирдн рдХा рдХोрдИ рдХोрдиा

рдоेрд░ा рди рдХрднी рдЕрдкрдиा рд╣ोрдиा,

рдкрд░िрдЪрдп рдЗрддрдиा, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдпрд╣ी

рдЙрдордб़ी рдХрд▓ рдеी, рдоिрдЯ рдЖрдЬ рдЪрд▓ी 


рдХрд╣рддे рд╣ैं рддाрд░े рдЧाрддे рд╣ैं / рд╣рд░िрд╡ंрд╢рд░ाрдп рдмрдЪ्рдЪрди

рд╕рди्рдиाрдЯा рд╡рд╕ुрдзा рдкрд░ рдЫाрдпा,

рдирдн рдоें рд╣рдордиें рдХाрди рд▓рдЧाрдпा,

рдлिрд░ рднी рдЕрдЧрдгिрдд рдХंрдаो рдХा рдпрд╣ рд░ाрдЧ рдирд╣ीं рд╣рдо рд╕ुрди рдкाрддे рд╣ैं

рдХрд╣рддे рд╣ैं рддाрд░े рдЧाрддे рд╣ैं


рд╕्рд╡рд░्рдЧ рд╕ुрдиा рдХрд░рддा рдпрд╣ рдЧाрдиा,

рдкृрде्рд╡ी рдиे рддो рдмрд╕ рдпрд╣ рдЬाрдиा,

рдЕрдЧрдгिрдд рдУрд╕-рдХрдгों рдоें рддाрд░ों рдХे рдиीрд░рд╡ рдЖंрд╕ू рдЖрддे рд╣ैं

рдХрд╣рддे рд╣ैं рддाрд░े рдЧाрддे рд╣ैं


рдЙрдкрд░ рджेрд╡ рддрд▓े рдоाрдирд╡рдЧрдг,

рдирдн рдоें рджोрдиों рдЧाрдпрди-рд░ोрджрди,

рд░ाрдЧ рд╕рджा рдЙрдкрд░ рдХो рдЙрдарддा, рдЖंрд╕ू рдиीрдЪे рдЭрд░ рдЬाрддे рд╣ैं

рдХрд╣рддे рд╣ैं рддाрд░े рдЧाрддे рд╣ैं 


рд╕рдм рдЬीрд╡рди рдмीрддा рдЬाрддा рд╣ै / рдЬрдпрд╢ंрдХрд░ рдк्рд░рд╕ाрдж

рд╕рдм рдЬीрд╡рди рдмीрддा рдЬाрддा рд╣ै

рдзूрдк рдЫांрд╣ рдХे рдЦेрд▓ рд╕рджॄрд╢

рд╕рдм рдЬीрд╡рди рдмीрддा рдЬाрддा рд╣ै


рд╕рдордп рднाрдЧрддा рд╣ै рдк्рд░рддिрдХ्рд╖рдг рдоें,

рдирд╡-рдЕрддीрдд рдХे рддुрд╖ाрд░-рдХрдг рдоें,

рд╣рдоें рд▓рдЧा рдХрд░ рднрд╡िрд╖्рдп-рд░рдг рдоें,

рдЖрдк рдХрд╣ां рдЫिрдк рдЬाрддा рд╣ै

рд╕рдм рдЬीрд╡рди рдмीрддा рдЬाрддा рд╣ै


рдмुрд▓्рд▓े, рдирд╣рд░, рд╣рд╡ा рдХे рдЭोंрдХे,

рдоेрдШ рдФрд░ рдмिрдЬрд▓ी рдХे рдЯोंрдХे,

рдХिрд╕рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рд╣ै рдХुрдЫ рд░ोрдХे,

рдЬीрд╡рди рдХा рд╡рд╣ рдиाрддा рд╣ै

рд╕рдм рдЬीрд╡рди рдмीрддा рдЬाрддा рд╣ै


рд╡ंрд╢ी рдХो рдмрд╕ рдмрдЬ рдЬाрдиे рджो,

рдоीрдаी рдоीрдб़ों рдХो рдЖрдиे рджो,

рдЖंрдЦ рдмंрдж рдХрд░рдХे рдЧाрдиे рджो

рдЬो рдХुрдЫ рд╣рдордХो рдЖрддा рд╣ै


рд╕рдм рдЬीрд╡рди рдмीрддा рдЬाрддा рд╣ै 


рдХрд▓рдо, рдЖрдЬ рдЙрдирдХी рдЬрдп рдмोрд▓ / рд░ाрдордзाрд░ी рд╕िंрд╣ 'рджिрдирдХрд░'

рдЬрд▓ा рдЕрд╕्рдеिрдпां рдмाрд░ी-рдмाрд░ी

рдЪिрдЯрдХाрдИ рдЬिрдирдоें рдЪिंрдЧाрд░ी,

рдЬो рдЪрдв़ рдЧрдпे рдкुрдг्рдпрд╡ेрджी рдкрд░

рд▓िрдП рдмिрдиा рдЧрд░्рджрди рдХा рдоोрд▓

рдХрд▓рдо, рдЖрдЬ рдЙрдирдХी рдЬрдп рдмोрд▓।


рдЬो рдЕрдЧрдгिрдд рд▓рдШु рджीрдк рд╣рдоाрд░े

рддूрдлाрдиों рдоें рдПрдХ рдХिрдиाрд░े,

рдЬрд▓-рдЬрд▓ाрдХрд░ рдмुрдЭ рдЧрдП рдХिрд╕ी рджिрди

рдоांрдЧा рдирд╣ीं рд╕्рдиेрд╣ рдоुंрд╣ рдЦोрд▓

рдХрд▓рдо, рдЖрдЬ рдЙрдирдХी рдЬрдп рдмोрд▓।

рдкीрдХрд░ рдЬिрдирдХी рд▓ाрд▓ рд╢िрдЦाрдПं

рдЙрдЧрд▓ рд░рд╣ी рд╕ौ рд▓рдкрдЯ рджिрд╢ाрдПं,

рдЬिрдирдХे рд╕िंрд╣рдиाрдж рд╕े рд╕рд╣рдоी

рдзрд░рддी рд░рд╣ी рдЕрднी рддрдХ рдбोрд▓

рдХрд▓рдо, рдЖрдЬ рдЙрдирдХी рдЬрдп рдмोрд▓।


рдЕंрдзा рдЪрдХाрдЪौंрдз рдХा рдоाрд░ा

рдХ्рдпा рдЬाрдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмेрдЪाрд░ा,

рд╕ाрдЦी рд╣ैं рдЙрдирдХी рдорд╣िрдоा рдХे

рд╕ूрд░्рдп рдЪрди्рдж्рд░ рднूрдЧोрд▓ рдЦрдЧोрд▓

рдХрд▓рдо, рдЖрдЬ рдЙрдирдХी рдЬрдп рдмोрд▓। 


Friday, March 20, 2026

World Poetry Day

 

World Poetry Day is celebrated annually on March 21.


Origin

UNESCO declared this day in 1999 during its 30th General Conference to support linguistic diversity through poetry and give endangered languages a voice. It promotes reading, writing, publishing, and teaching poetry worldwide while honoring poets and oral traditions.

Celebrations

Events include poetry festivals, recitals, workshops, and collaborations with arts like music, dance, and theater. Today coincides with International Day of Forests, creating opportunities for themed poetic expressions on nature and culture.


Famous poets honored on World Poetry Day

World Poetry Day highlights renowned poets through readings, festivals, and tributes worldwide, though no single list of "honored" poets is officially designated each year.

Commonly Featured Poets

Articles for the day often spotlight figures like Maya Angelou for empowering works such as "Still I Rise," Robert Frost for reflective pieces like "The Road Not Taken," and T.S. Eliot for modernist masterpieces including "The Waste Land." Pablo Neruda and Walt Whitman also frequently appear for their evocative explorations of love, nature, and humanity.

Indian Connections

Given your interest in Hindi literature, poets like Rabindranath Tagore (Nobel laureate) and Nissim Ezekiel (Sahitya Akademi winner) are celebrated in Indian contexts for blending spirituality, culture, and modernity. Events may include recitals of Tagore's Gitanjali or Ezekiel's postcolonial verse.


Types of poetry

Poetry comes in many forms, broadly categorized by structure, rhyme, meter, and purpose.

Structural Forms

  • Haiku: Japanese form with 5-7-5 syllables across three lines, often capturing nature's fleeting moments.
  • Sonnet: 14-line poem in iambic pentameter; Shakespearean uses ABAB CDCD EFEF GG rhyme, Petrarchan splits into octave and sestet.
  • Limerick: Humorous five-line poem with AABBA rhyme, known for witty rhythm.

Thematic Types

  • Ode: Lyrical poem praising a person, object, or idea, like Pindaric or Horatian styles.
  • Elegy: Mournful poem reflecting on death or loss, without strict form.
  • Epic: Long narrative poem about heroic deeds, such as Homer's Iliad

Free Forms

  • Free verse: No rhyme or meter constraints, emphasizing natural speech like Walt Whitman's works.
  • Acrostic: Lines spell a word vertically with first letters.

The father of Accounting

 

Luca Pacioli is widely recognized as the father of accounting.


Background

An Italian mathematician and Franciscan friar born around 1445 in Sansepolcro, Tuscany, Pacioli lived until 1517 and collaborated with Leonardo da Vinci. He taught mathematics and gained fame during the Renaissance for advancing knowledge in multiple fields

Key Contribution

In 1494, Pacioli published Summa de Arithmetica, Geometria, Proportioni et Proportionalita, which included the first printed description of double-entry bookkeeping. This system—tracking debits and credits in journals and ledgers—formed the basis of modern accounting practices still used today.

Lasting Impact

While Venetian merchants practiced double-entry methods earlier, Pacioli's work systematized and popularized them, influencing finance, business, and economics worldwide. His principles underpin journals, ledgers, trial balances, and ethics in accounting.


What other mathematical works did Pacioli publish besides accounting


Luca Pacioli published several key mathematical works beyond his accounting contributions.

Summa de Arithmetica (1494)

This comprehensive textbook covers arithmetic, algebra, geometry, proportions, and business math, serving as a Renaissance reference for practical mathematics.

De Divina Proportione (1509)

A treatise on the golden ratio and its applications in art, architecture, and nature, illustrated by Leonardo da Vinci.

Other Notable Works

- Tractatus mathematicus ad discipulos perusinos (1496): Mathematical problems for students.

- De viribus quantitatis (1496–1508): Explores math puzzles, games, magic tricks, and numerical recreations.

- Latin translation of Euclid's Elements (1509): Includes new figures and commentary on geometry.


How did Leonardo da Vinci collaborate with Pacioli

Leonardo da Vinci and Luca Pacioli formed a close friendship and intellectual partnership starting around 1496 in Milan. Pacioli tutored da Vinci in advanced mathematics, including Euclidean geometry and arithmetic techniques like multiplying roots.

Key Joint Project

They collaborated on De Divina Proportione (1509), where Pacioli wrote the text on the golden ratio, Platonic solids, and perspective, while da Vinci provided intricate illustrations of 59 polyhedra and geometric forms. Their notebooks show mutual references, like Pacioli urging da Vinci to study roots and da Vinci responding playfully.

Shared Experiences

The duo entertained Milan's court with math puzzles, riddles, and magic tricks, and fled together to Florence in 1499 after a French invasion, living and working side-by-side until 1506. Pacioli also aided da Vinci's studies of Euclid's Elements, influencing his grasp of geometry for art and engineering.

Monday, March 16, 2026

рд╣ाрд░्рдоोрдиिрдпрдо рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕

 

рд╣ाрд░्рдоोрдиिрдпрдо рдПрдХ рд░ीрдб-рдЖрдзाрд░िрдд рдХीрдмोрд░्рдб рд╡ाрдж्рдп рдпंрдд्рд░ рд╣ै рдЬो 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдпूрд░ोрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдЖ।

рдЙрдд्рдкрдд्рддि

рд╣ाрд░्рдоोрдиिрдпрдо рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд░ूрдк 1700 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдбेрдирдоाрд░्рдХ рдХे рдХोрдкेрдирд╣ेрдЧрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдХ्рд░िрд╢्рдЪिрдпрди рдЧॉрдЯрд▓ीрдм рдХ्рд░ेрдЯ्рдЬ़ेंрд╕्рдЯाрдЗрди рдиे рдбिрдЬ़ाрдЗрди рдХिрдпा। рдмाрдж рдоें 1840 рдоें рдл्рд░ांрд╕ рдХे рдЕрд▓ेрдХ्рдЬेंрдб्рд░े рдбेрдмेрди рдиे рдЗрд╕рдХा рдкेрдЯेंрдЯ рдХрд░ाрдпा, рдЬो рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдкैрд░ рд╕े рдкंрдк рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдеा।

рднाрд░рдд рдоें рдЖрдЧрдорди

19рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рд▓ाрдпा рдЧрдпा, рдЬрд╣ाँ рдЗрд╕े рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕ंрдЧीрдд рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा। рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдж्рд╡ाрд░рдХाрдиाрде рдШोрд╖ рдиे 1875 рдоें рд╣ाрде рд╕े рдмрдЬрдиे рд╡ाрд▓े рдкोрд░्рдЯेрдмрд▓ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा, рдЬो рдЬ़рдоीрди рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рдмрдЬाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдеा।

рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕

1915 рддрдХ рднाрд░рдд рджुрдиिрдпा рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ाрд░्рдоोрдиिрдпрдо рдиिрд░्рдоाрддा рдмрди рдЧрдпा, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рднрдХ्рддि рд╕ंрдЧीрдд рдоें। рдж्рд╡ाрд░рдХिрди рдХंрдкрдиी рдЬैрд╕े рднाрд░рддीрдп рдиिрд░्рдоाрддाрдУं рдиे рдЗрд╕े рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рдХिрдпा। рдпрд╣ рд╕ुрд╖िрд░ рд╡ाрдж्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╣рд╡ा рд╕े рд░ीрдб्рд╕ рдХंрдкिрдд рд╣ोрдХрд░ рд╕्рд╡рд░ рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддे рд╣ैं।


рд╣ाрд░्рдоोрдиिрдпрдо рдХो рднाрд░рдд рдоें рдХрдм рдФрд░ рдХ्рдпों рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा


рд╣ाрд░्рдоोрдиिрдпрдо рдХो рднाрд░рдд рдоें рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी (рдСрд▓ рдЗंрдбिрдпा рд░ेрдбिрдпो) рдкрд░ 1 рдоाрд░्рдЪ 1940 рдХो рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।

рдк्рд░рддिрдмंрдз рдХा рдХाрд░рдг

рдпрд╣ рдк्рд░рддिрдмंрдз рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдХ्рдпोंрдХि рд╣ाрд░्рдоोрдиिрдпрдо рдХो рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕ंрдЧीрдд рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдкрдпुрдХ्рдд рдоाрдиा рдЧрдпा। рд░рд╡ींрдж्рд░рдиाрде рдЯैрдЧोрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдЖрд╢्рд░рдо рд╕े рдЗрд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╣рдЯा рджिрдпा рдФрд░ рдЖрдХाрд╢рд╡ाрдгी рдХो рдкрдд्рд░ рд▓िрдЦрдХрд░ рдХрд╣ा рдХि рдпрд╣ рд╣िंрджुрд╕्рддाрдиी рд╕ंрдЧीрдд рдХी рд╢ुрдж्рдзрддा рдХो рдиुрдХрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪाрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдЯोрди्рд╕ (рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд╕्рд╡рд░ рдЕंрддрд░) рдХो рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рдЙрддाрд░ рдкाрддा। рдкंрдбिрдд рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рд╕рд╣िрдд рдХрдИ рд╕ंрдЧीрддрдЬ्рдЮों рдиे рдЗрд╕े рд╡िрджेрд╢ी рдпंрдд्рд░ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╡ाрдж्рдпों рдЬैрд╕े рд╕िрддाрд░ рдФрд░ рд╕ाрд░ंрдЧी рдХे рд▓िрдП рдЦрддрд░ा рдоाрдиा।

рдк्рд░рддिрдмंрдз рдХी рдЕрд╡рдзि

рдпрд╣ рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧрднрдЧ 30-40 рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЪрд▓ा, рдЬो 1970 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдЖंрд╢िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╣рдЯाрдпा рдЧрдпा рдФрд░ 1971 рдпा 1980 рддрдХ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдпा। рд▓ोрдХрдк्рд░िрдпрддा рдФрд░ рд╕ंрдЧीрддрдХाрд░ों рдХी рдоांрдЧ рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े рдлिрд░ рд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा।


рднाрд░рддीрдп рд╡ाрдж्рдпрдпंрдд्рд░


рднाрд░рддीрдп рд╡ाрдж्рдпрдпंрдд्рд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╕ंрдЧीрдд рдХी рд╕рдоृрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ें рдиाрдЯ्рдпрд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рддрдд (рддाрд░рдпुрдХ्рдд), рд╕ुрд╖िрд░ (рд╡ाрдпु), рдЕрд╡рдирдж्рдз (рдЭिрд▓्рд▓ी) рдФрд░ рдШрди (рдаोрд╕) рд╡рд░्рдЧों рдоें рдмांрдЯा рдЬाрддा рд╣ै।

рддрдд рд╡ाрдж्рдп (рддाрд░рдпुрдХ्рдд)

рдпे рддाрд░ों рдХे рдХंрдкрди рд╕े рдз्рд╡рдиि рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддे рд╣ैं।

- рд╕िрддाрд░, рд╕рд░ोрдж, рд╕ंрддूрд░, рд╡ीрдгा, рд╕ाрд░ंрдЧी, рддाрдирдкुрд░ा।

- рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡ाрджрдХ: рдкंрдбिрдд рд░рд╡िрд╢ंрдХрд░ (рд╕िрддाрд░), рдЕрд▓ी рдЕрдХрдмрд░ рдЦाрди (рд╕рд░ोрдж)।

рд╕ुрд╖िрд░ рд╡ाрдж्рдп (рд╡ाрдпु)

рд╣рд╡ा рдХे рдмрд╣ाрд╡ рд╕े рд╕्рд╡рд░ рдиिрдХрд▓рддे рд╣ैं।

- рдмांрд╕ुрд░ी, рд╢рд╣рдиाрдИ, рд╣ाрд░рдоोрдиिрдпрдо, рдиाрджрд╕्рд╡рд░рдо।

- рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡ाрджрдХ: рд╣рд░िрдк्рд░рд╕ाрдж рдЪौрд░рд╕िрдпा (рдмांрд╕ुрд░ी), рдмिрд╕्рдоिрд▓्рд▓ाрд╣ рдЦाрди (рд╢рд╣рдиाрдИ)।

рдЕрд╡рдирдж्рдз рд╡ाрдж्рдп (рддाрд▓)

рдЭिрд▓्рд▓ी рдХे рдХंрдкрди рд╕े рддाрд▓ рдмрдиाрддे рд╣ैं।

- рддрдмрд▓ा, рдкрдЦाрд╡рдЬ, рдоृрджंрдЧрдо, рдвोрд▓рдХ।

- рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡ाрджрдХ: рдЬाрдХिрд░ рд╣ुрд╕ैрди (рддрдмрд▓ा), рдкाрд▓рдШрд░ рд░рдШु (рдоृрджंрдЧрдо)।

рдШрди рд╡ाрдж्рдп (рдаोрд╕)

рдаोрдХрдиे рд╕े рдз्рд╡рдиि рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै।

- рдоंрдЬीрд░ा, рдХрд░्рддाрд▓, рдШंрдЯी।

рд╕рд░рд▓ рд░ेрдЦाрдУं рдоें рдЪрд▓рддी рдЬ़рд░ूрд░ рд╣ै - рдирд░ेрд╢ рд╕рдХ्рд╕ेрдиा

 рд╕рд░рд▓ рд░ेрдЦाрдУं рдоें рдЪрд▓рддी рдЬ़рд░ूрд░ рд╣ै

рд▓ेрдХिрди рдЙрддрдиी рд╕рд░рд▓ рд╣ोрддी рдирд╣ीं
рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖ рдоें рдХिрд╕ рд╕рдл़ाрдИ рд╕े рджेрддी рд╣ै
рдЕрдкрдиे рд▓рдЪीрд▓े рд╣ोрдиे рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕
рдЬрдмрдХि рд╡рд╣ाँ рднी рд╡рд╣ рд╕ीрдзी рд░ेрдЦाрдУं рдоें рд╣ी
рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ै
рддрд░ंрдЧ рд╣ूँ рддрд░ंрдЧ рд╣ूँ рдХрд╣рддी рд╣ुрдИ
рдХрдгों рдоें рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै рд╕ंрдЪрд░рдг
рдФрд░ рджोрдиों рдЬрдЧрд╣ рдЕрдкрдиे рд╕рд╣ी рд╣ोрдиे рдХा
рджे рд╕рдХрддी рд╣ै рдк्рд░рдоाрдг

рдЙрд╕рдХी рд░рдл़्рддाрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рддो рд╕ुрдиा рд╣ी рд╣ोрдЧा рдЖрдкрдиे
рдЕрдкрдиी рддेрдЬ़ी рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж
рдЯрдХрд░ाрдХрд░ рдзрдХ्рдХा рдирд╣ीं рджेрддी
рджрдмे рдкाँрд╡ рдмेрд╡реЫрди рдФрд░ рдмेрдЖрд╡ाрдЬ़ рдЙрддрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै рдЪीрдЬ़ों рдкрд░

рдЕрджृрд╢्рдп рд░рд╣рдХрд░ рдЦ़ुреЮिрдпा рдвंрдЧ рд╕े
рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै рдЖрд░-рдкाрд░
рдФрд░ рд╣рдб्рдбिрдпों рдоें рдЫिрдкा рд╕ाрд░ा рднेрдж рдмाрд╣рд░ рд▓ा рд╕рдХрддी рд╣ै

рдЫिрдкрдХрд░ рдмैрда рд╕рдХрддी рд╣ै рдШрдиे рдЕंрдзрдХाрд░ рдоें
рдЖрдкрдХे рдкाрд░े рдХो рд╡िрдЪрд▓िрдд рдХрд░рддी рд╣ुрдИ
рд╕рди्рдиाрдЯे рдоें рдЖрд╡ाрдЬ़ рдХी рддрд░рд╣ рд╕ुрдиाрдИ рджे рд╕рдХрддी рд╣ै
рдмрд╣рддी рд╣ुрдИ рдирджी рдоें рд╣рд╡ा рдоें рдпा рдЪुंрдмрдХ рдоें рддाрдк рдоें рдЖрд╡ाрдЬ़ рдоें рдпा рд░ंрдЧों рдоें
рдХрд╣ीं рднी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै

рджो рдЪрдХрдордХ рдкрдд्рдерд░ों рдХे рдмीрдЪ
рдХрд╣ाँ рдЫिрдкी рд╣ोрддी рд╣ै рдЪिрдирдЧाрд░ी
рд╣рдо рднूрд▓ рдЬाрддे рд╣ैं рдХि рд╡рд╣ рдкрдд्рдерд░ों рд╕े рдирд╣ीं
рд╣рдоाрд░े рд╣ाрдеों рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै
рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै рдЙрд╕ рддाрдХ़рдд рд╕े рдЬिрд╕рд╕े
рдкрдд्рдерд░ рд╕े рдкрдд्рдерд░ рдкрд░ рд╣ोрддा рд╣ै рдк्рд░рд╣ाрд░

рдЪीрдЬ़ों рдХो рдЬिрддрдиा рдХрд░рддी рд╣ै рдЙрдЬाрдЧрд░
рдЙрд╕рд╕े рдЬ़्рдпाрджा рдЫिрдкाрддी рд╣ै
рд░ोрд╢рдиी рдоें рдЪीрдЬ़ों рдХो рджेрдЦрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े
рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै рд░ोрд╢рдиी рдХो рджेрдЦрдиा
рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै рдпाрдж рдХрд░рдиा
рдХि рдХोрдпрд▓ा рднी рдЙрд╕рдХा рдПрдХ рдк्рд░िрдп рдШрд░ рд╣ै
рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै рдЕрдкрдиे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдмрд╕े рдХोрдпрд▓े рдХी рдпाрдж। 

Saturday, March 14, 2026

рдкрддंрдЬрд▓ि рдпोрдЧрд╕ूрдд्рд░ рдоें рдЕрддिрдЗंрдж्рд░िрдп рд╕िрдж्рдзिрдпां рдХौрди рд╕ी рд╣ैं

 

рдкрддंрдЬрд▓ि рдпोрдЧрд╕ूрдд्рд░ рдХे рддीрд╕рд░े рдЕрдз्рдпाрдп "рд╡िрднूрддि рдкाрдж" рдоें рдЕрддिрдЗंрдж्рд░िрдп рд╕िрдж्рдзिрдпों рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡рд░्рдгрди рд╣ै, рдЬो рд╕ंрдпрдо (рдзाрд░рдгा, рдз्рдпाрди, рд╕рдоाрдзि) рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рдпे рд╕िрдж्рдзिрдпां рдпोрдЧी рдХो рд╕ाрдоाрди्рдп рдЗंрдж्рд░िрдпों рд╕े рдкрд░े рдХ्рд╖рдорддाрдПं рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ैं।

рдк्рд░рдоुрдЦ рдЕрддिрдЗंрдж्рд░िрдп рд╕िрдж्рдзिрдпां

  • рдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдмंрдзी: рдорд╣ाрд╡िрдж्рдпा (рд╕рд░्рд╡рдЬ्рдЮाрди), рдд्рд░िрдХाрд▓рдЬ्рдЮाрди (рднूрдд, рд╡рд░्рддрдоाрди, рднрд╡िрд╖्рдп рдЬ्рдЮाрди), рдкрд░рдЪिрдд्рддрдЬ्рдЮाрди (рджूрд╕рд░ों рдХे рдорди рдХा рдЬ्рдЮाрди)।
  • рд╢рд░ीрд░ рд╕ंрдмंрдзी: рд▓рдЧिрдоा (рд╣рд▓्рдХाрдкрди), рдЧрд░िрдоा (рднाрд░ीрдкрди), рдк्рд░ाрдк्рддि (рдЗрдЪ्рдЫिрдд рд╡рд╕्рддु рдк्рд░ाрдк्рддि), рдк्рд░ाрдХाрдо्рдп (рдЗрдЪ्рдЫाрдиुрд╕ाрд░ рдЧрддि), рд╡рд╢िрдд्рд╡ (рд╕рднी рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг), рдИрд╢्рд╡рд░рдд्рд╡ (рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╢рдХ्рддि)।
  • рдЕрди्рдп: рдЕрджृрд╢्рдпрддा (рдХाрдпрд░ूрдк рд╕ंрдпрдо), рджूрд░рджрд░्рд╢рди, рд╢्рд░рд╡рдг, рджूрд░рд╕ंрдЪाрд░। 

рдк्рд░ाрдк्рддि рдХा рддрд░ीрдХा

рдпे рдзाрд░рдгा-рдз्рдпाрди-рд╕рдоाрдзि рдХे рд╕ंрдпрдо рд╕े рдЬाрдЧृрдд рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬैрд╕े рд╕ूрдд्рд░ 3.16-3.55 рдоें рд╡рд░्рдгिрдд। рдкрддंрдЬрд▓ि рдЪेрддाрд╡рдиी рджेрддे рд╣ैं рдХि рд╕िрдж्рдзिрдпां рдмाрдзा рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ैं, рдЗрди्рд╣ें рдкाрд░ рдХрд░ рд╕рдоाрдзि рдХी рдУрд░ рдмрдв़ें।

рдЕрдн्рдпाрд╕ рд╕ुрдЭाрд╡

рдЕрд╖्рдЯांрдЧ рдпोрдЧ (рдпрдо-рдиिрдпрдо рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн) рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░ें। рд╕्рд╡ाрдоी рд╡िрд╡ेрдХाрдиंрдж рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдкрдв़ें।

Thursday, March 12, 2026

рднाрд░рдд рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЖрдЧ рд▓рдЧрдиे рдХी рдШрдЯрдиाрдПं рдХрд╣ां рд╣ोрддी рд╣ैं

 

рднाрд░рдд рдоें рдЖрдЧ рд▓рдЧрдиे рдХी рдШрдЯрдиाрдПं рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рд╢рд╣рд░ी рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рджोрдиों рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╣ोрддी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЖंрдХрдб़ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдУрдбिрд╢ा рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд░ाрдЬ्рдп рд╣ै। рд╡рди рдЖрдЧ рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рднी рдУрдбिрд╢ा, рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдЖрдЧे рд╣ैं। NCRB рдбेрдЯा рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдпे рдШрдЯрдиाрдПं рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░िрдХ рд╢ॉрд░्рдЯ рд╕рд░्рдХिрдЯ рдФрд░ рд╡рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ोрддी рд╣ैं।

рд╢рд╣рд░ी рдЖрдЧ рдШрдЯрдиाрдПं

NCRB рдХी 2023 рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдУрдбिрд╢ा рдоें рдЖрдЧ рд╕े рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ 1,032 рдоौрддें рд╣ुрдИं, рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ (697) рдФрд░ рддрдоिрд▓рдиाрдбु (616)।

2022 рдоें рднी рдУрдбिрд╢ा рдЯॉрдк рдкрд░ рдеा (1,219 рдоौрддें), рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ (839)।

рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг: рд╢ॉрд░्рдЯ рд╕рд░्рдХिрдЯ, рдЧैрд╕ рд╕िрд▓ेंрдбрд░ рдм्рд▓ाрд╕्рдЯ рдФрд░ рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рднрд╡рдиों рдоें рд▓ाрдкрд░рд╡ाрд╣ी।

рд╡рди рдЖрдЧ рдШрдЯрдиाрдПं

рд╡рди рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рд░िрдкोрд░्рдЯ्рд╕ рдоें рдУрдбिрд╢ा рд╕рдмрд╕े рдКрдкрд░ рд╣ै, рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢, рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдФрд░ рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़।

2023-24 рдоें рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (5,286 рд╡рд░्рдЧ рдХिрдоी) рдЬрд▓ рдЧрдпा, рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдФрд░ рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़।

рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ рдоें рдмीрдЬाрдкुрд░ рдЬैрд╕े рдЬिрд▓ों рдоें рд╣рдЬाрд░ों рдШрдЯрдиाрдПं рджрд░्рдЬ।

рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬ्рдп рддुрд▓рдиा (2022-23 NCRB/FSI рдбेрдЯा)

| рд░ाрдЬ्рдп | рдЖрдЧ рдоौрддें (2023) | рд╡рди рдЖрдЧ рд░ैंрдХिंрдЧ |

|-------------|-----------------|---------------|

| рдУрдбिрд╢ा | 1,032 | 1|

| рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ | 697 | 4 |

| рддрдоिрд▓рдиाрдбु | 616 | -|

| рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़ | - | 5|

| рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢| - | рдЙрдЪ्рдЪ|


рджुрдиिрдпा рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЖрдЧ рдХрд╣ां рд▓рдЧрддा рд╣ै

рджुрдиिрдпा рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЖрдЧ рд▓рдЧрдиे рдХी рдШрдЯрдиाрдПं рд╡ाрдЗрд▓्рдбрдлाрдпрд░्рд╕ (рд╡рди рдЖрдЧ) рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдл्рд░ीрдХी рджेрд╢ों рдЬैрд╕े рдХांрдЧो, рдм्рд░ाрдЬीрд▓ рдФрд░ рдЕंрдЧोрд▓ा рдоें рд╣ोрддी рд╣ैं। рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЖрдЧ (рднрд╡рди-рд╡ाрд╣рди) рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рджрд░्рдЬ рд╣ोрддी рд╣ैं। CTIF рд░िрдкोрд░्рдЯ्рд╕ рдФрд░ рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдлॉрд░ेрд╕्рдЯ рд╡ॉрдЪ рдбेрдЯा рд╕े рдпे рдЖंрдХрдб़े рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд╡ाрдЗрд▓्рдбрдлाрдпрд░्рд╕ (рд╡рди рдЖрдЧ)

рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдлॉрд░ेрд╕्рдЯ рд╡ॉрдЪ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, 2023-24 рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡рди рдиुрдХрд╕ाрди рдХрдиाрдбा, рд░ूрд╕, рдм्рд░ाрдЬीрд▓, рдмोрд▓िрд╡िрдпा рдФрд░ рдХांрдЧो рдоें рд╣ुрдЖ।

рдкिрдЫрд▓े рджो рджрд╢рдХों рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдШрдЯрдиाрдПं рдбेрдоोрдХ्рд░ेрдЯिрдХ рд░िрдкрдм्рд▓िрдХ рдСрдл рдХांрдЧो (47 рд▓ाрдЦ+), рдм्рд░ाрдЬीрд▓ (35 рд▓ाрдЦ+), рдЕंрдЧोрд▓ा рдоें।

рдХाрд░рдг: рд╢ुрд╖्рдХ рдоौрд╕рдо, рдоाрдирд╡ीрдп рдЧрддिрд╡िрдзिрдпां рдФрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди।

рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдЖрдЧ

CTIF 2023 рдбेрдЯा рдоें рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рд╕ाрд▓ाрдиा рдФрд╕рдд 13 рд▓ाрдЦ+ рдЖрдЧ, рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдл्рд░ांрд╕ (2.89 рд▓ाрдЦ), рдЗрдЯрд▓ी-рдЬрд░्рдордиी (1-2 рд▓ाрдЦ)।

рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рджрд░: рдЕрдоेрд░िрдХा (110/1 рд▓ाрдЦ), рдпूрдХे (91), рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб (67) рд╕рдмрд╕े рдКрдкрд░।

рд░ूрд╕, рдмेрд▓ाрд░ूрд╕ рдоें рдоौрддें рдЬ्рдпाрджा (4.5-5.8 рдк्рд░рддि рд▓ाрдЦ)।

рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрд╢ рддुрд▓рдиा

| рджेрд╢/рдХ्рд╖ेрдд्рд░ | рдк्рд░рдХाрд░ | рдЖंрдХрдб़े (рд╣ाрд▓िрдпा) |

|------------------|--------------------|------------------------------|

| рдХांрдЧो | рд╡рди рдЖрдЧ | 47 рд▓ाрдЦ+ рдШрдЯрдиाрдПं|

| рдм्рд░ाрдЬीрд▓ | рд╡рди рдЖрдЧ | 35 рд▓ाрдЦ+, рдЕрдоेрдЬрди|

| рдЕрдоेрд░िрдХा | рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ | 13 рд▓ाрдЦ+ рдк्рд░рддि рд╡рд░्рд╖|

| рд░ूрд╕ | рд╡рди рдЖрдЧ | рдЙрдЪ्рдЪ рд╡ृрдж्рдзि |

| рдХрдиाрдбा | рд╡рди рдЖрдЧ | рд░िрдХॉрд░्рдб 2023-24 |



Wednesday, March 11, 2026

рдз्рдпाрди рдоें рд╡िрднिрди्рди рд░ंрдЧों рдХे рджिрдЦрдиे рдХे рдЕрд░्рде

 

рдз्рдпाрди рдХे рджौрд░ाрди рд╡िрднिрди्рди рд░ंрдЧ рджिрдЦрдиा рдЧрд╣рд░े рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЕрдиुрднрд╡ рдХा рд╕ंрдХेрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдпे рд░ंрдЧ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЪрдХ्рд░ों рдХी рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рдпा рдКрд░्рдЬा рд╕ंрддुрд▓рди рдХो рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं।

рдоुрдЦ्рдп рд░ंрдЧों рдХे рдЕрд░्рде

рдз्рдпाрди рдоें рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рд░ंрдЧ рдЪрдХ्рд░ों рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕ंрджрд░्рдн рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрд░्рде рдмрджрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

- рдмैंрдЧрдиी/рдиीрд▓ा-рдмैंрдЧрдиी: рдЖрдЬ्рдЮा рдЪрдХ्рд░ (рдерд░्рдб рдЖрдИ) рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд, рдЙрдЪ्рдЪ рдЪेрддрдиा, рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдФрд░ рдЖрдд्рдоिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдк्рд░рддीрдХ। рдпрд╣ рджूрд░рджрд░्рд╢िрддा рдпा рдХुंрдбрд▓िрдиी рдЬाрдЧрд░рдг рдХा рд╕ंрдХेрдд рджे рд╕рдХрддा рд╣ै।

- рдкीрд▓ा: рдиाрднि рдЪрдХ्рд░ (рд╕ोрд▓рд░ рдк्рд▓ेрдХ्рд╕рд╕) рд╕े рдЬुрдб़ा, рдЬ्рдЮाрди, рдмुрдж्рдзि, рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рдФрд░ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдКрд░्рдЬा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡।

- рд╣рд░ा: рдЕрдиाрд╣рдд рдЪрдХ्рд░ (рд╣ाрд░्рдЯ рдЪрдХ्рд░) рдХा рд░ंрдЧ, рд╕ंрддुрд▓рди, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдирд╡ीрдиीрдХрд░рдг, рдХрд░ुрдгा рдФрд░ рдЖрдд्рдо-рд╡िрдХाрд╕ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।

- рд╕рдлेрдж: рд╕рд╣рд╕्рд░ाрд░ рдЪрдХ्рд░ рд╕े рдЬुрдб़ा, рдкрд╡िрдд्рд░рддा, рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, рд╢ांрддि рдФрд░ рдкूрд░्рдгрддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ। рдпрд╣ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

- рд▓ाрд▓: рдоूрд▓ाрдзाрд░ рдЪрдХ्рд░ рдХा рд░ंрдЧ, рдКрд░्рдЬा, рдк्рд░ेрд░рдгा, рдЬрдб़рддा рдФрд░ рднौрддिрдХ рд╕्рдеिрд░рддा рдХो рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдХ्рд░ोрдз рднी рдмрдв़ा рд╕рдХрддा рд╣ै।

- рдиाрд░ंрдЧी: рд╕्рд╡ाрдзिрд╖्рдаाрди рдЪрдХ्рд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдордЬрдмूрддी, рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдФрд░ рдирдИ рдКрд░्рдЬा рдХा рдк्рд░рддीрдХ।

рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХे рд╕ुрдЭाрд╡

рдпे рд░ंрдЧ рдм्рд░рд╣्рдоांрдбीрдп рд╕ंрдХेрдд рдпा рдЪрдХ्рд░ рдЕрд╡рд░ोрдз рдмрддा рд╕рдХрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬोрдб़рдХрд░ рд╕рдордЭें। рдпрджि рдХोрдИ рдЪрдХ्рд░ рдЕрд╡рд░ुрдж्рдз рд▓рдЧे, рддो рдЙрд╕ рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рдпा рдпोрдЧ рдХрд░ें। рд╕ाрдзрдиा рдоें рдиिрд░ंрддрд░рддा рд░рдЦें, рдкрд░ рдЧुрд░ु рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рд▓ें।

Monday, March 9, 2026

рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдкрд╣ाрдб़ी рдоें рдкाрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд╢ु рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХी рд╕ूрдЪी



рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िंрдз्рдп рдФрд░ рд╕рддрдкुрдб़ा рдкрд░्рд╡рддрдоाрд▓ा рдХे рд╕ंрдЧрдо рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдШрдиे рдЬंрдЧрд▓ों рдФрд░ рдФрд╖рдзीрдп рдкौрдзों рдХे рдмीрдЪ рд╡िрд╡िрдз рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкрд╢ु-рдкрдХ्рд╖ी рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдХी рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдЗрддрдиी рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕्рдерд▓ рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╣ै।

рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рддрдирдзाрд░ी рдкрд╢ु

рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдХे рдШрдиे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡рди्рдп рдкрд╢ु рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕्рддрдирдзाрд░िрдпों рдХी рдХрдИ рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं:

- рдмंрджрд░ - рдпрд╣ाँ рдмंрджрд░ों рдХी рдмрд╣ुрддाрдпрдд рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХो рдШेрд░ рд▓ेрддे рд╣ैं, рдПрдХрддा рдХी рдоिрд╕ाрд▓ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं 

- рд╣िрд░рдг рдФрд░ рдоृрдЧ - рд╡िंрдз्рдпाрдЪрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдо рддौрд░ рдкрд░ рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╢ाрдХाрд╣ाрд░ी рдкрд╢ु 

- рдЬंрдЧрд▓ी рд╕ूрдЕрд░ - рдШрдиे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкрд╢ु 

- рднेрдб़िрдпे рдФрд░ рд▓ोрдордб़ी - рдоांрд╕ाрд╣ाрд░ी рдкрд╢ु рдЬो рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкाрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं 

- рднाрд▓ू (рд╕्рд▓ोрде рднाрд▓ू) - рднाрд░рддीрдп рд╡рдиों рдоें рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рддрдирдзाрд░ी 

- рддेंрджुрдП рдФрд░ рдЪीрддे - рдмिрд▓्рд▓िрдпों рдХी рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ рдЬो рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ैं 


рдкрдХ्рд╖ी рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ

рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдХे рдЬंрдЧрд▓ी рдФрд░ рдкрд╣ाрдб़ी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкрдХ्рд╖ी рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдпрдж्рдпрдкि рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдкрдХ्рд╖ी рд╕ूрдЪी рд╕ीрдоिрдд рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдкрд╣ाрдб़ी рдФрд░ рд╡рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЖрдо рддौрд░ рдкрд░ рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдкрдХ्рд╖ी рдпрд╣ाँ рднी рдкाрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं:

- рдХрдардлोрдб़рд╡ा - рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдкाрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЬीрд╡ंрдд рдкрдХ्рд╖ी 

- рдЧिрдж्рдз - рдЙрдЪ्рдЪ рдКंрдЪाрдИ рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рджेрдЦा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдмрдб़ा рдкрдХ्рд╖ी 

- рдмुрд▓рдЧुрд▓ - рд░ंрдЧीрди рдФрд░ рд╡ाрдЪाрд▓ рдкрдХ्рд╖ी рдЬो рдЬंрдЧрд▓ी рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै 

- рдЬрд▓ рдкрдХ्рд╖ी - рдирд░्рдорджा рдирджी рдХे рдЙрдж्рдЧрдо рд╕्рдерд▓ рдХे рдкाрд╕ рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрднिрди्рди рдЬрд▓ीрдп рдкрдХ्рд╖ी

- рдк्рд░рд╡ाрд╕ी рдкрдХ्рд╖ी - рдоौрд╕рдоी рд░ूрдк рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХे рдкрдХ्рд╖ी


рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдорд╣рдд्рд╡

рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрдкрдиी рд╕рдоृрдж्рдз рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░:

- рдШрдиे рдЬंрдЧрд▓ों рд╕े рдШिрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬो рд╡рди्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдЖрджрд░्рд╢ рдЖрд╡ाрд╕ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं 

- рдФрд╖рдзीрдп рдкौрдзों рд╕े рднрд░рдкूрд░ рд╣ै рдЬो рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХो рдкोрд╖рдг рджेрддे рд╣ैं 

- рдирд░्рдорджा рдирджी рдХा рдЙрдж्рдЧрдо рд╕्рдерд▓ рд╣ै, рдЬो рдЬрд▓ीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै 

- 1065 рдоीрдЯрд░ рдХी рдКंрдЪाрдИ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै, рдЬो рдкрд╣ाрдб़ी рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддी рд╣ै 

рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдХो рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕्рдерд▓ рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдИ рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХ рдорд╣рдд्рддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рдЧोंрдб рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рдиिрд╡ाрд╕ी рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рд╡рди्рдп рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ाрде рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдоें рд░рд╣рддे рд╣ैं।


рдк्рд░рдоुрдЦ рдкेрдб़ рдкौрдзे

рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ 1500 рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡рдирд╕्рдкрддि рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХा рднंрдбाрд░ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рджुрд░्рд▓рдн рдФрд╖рдзीрдп рдкौрдзे рдФрд░ рдШрдиे рдЬंрдЧрд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдХी рд╡рдирд╕्рдкрддि рд╕ंрдкрджा рдЗрддрдиी рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ै рдХि рдЗрд╕े "рджुрд░्рд▓рдн рдЬрдб़ी-рдмूрдЯिрдпों рдХा рдЦрдЬाрдиा" рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡ृрдХ्рд╖ рдк्рд░рдЬाрддिрдпां

рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдХे рдШрдиे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╡ृрдХ्рд╖ рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдЬो рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдмрдиाрддे рд╣ैं:

- рд╕ाрд▓ рд╡ृрдХ्рд╖ - рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдкाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡ृрдХ्рд╖, рдЬो рдЖрд░्рдж्рд░ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдмрдиाрдП рд░рдЦрддे рд╣ैं 

- рд╕ाрдЧौрди - рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рд▓рдХрдб़ी рд╡ाрд▓ा рд╡ृрдХ्рд╖ рдЬो рдШрдиे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै 

- рд╢ीрд╢рдо - рдордЬрдмूрдд рд▓рдХрдб़ी рд╡ाрд▓ा рд╡ृрдХ्рд╖ рдЬो рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдХे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдЙрдЧрддा рд╣ै 

- рдорд╣ुрдЖ - рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡ृрдХ्рд╖, рдЬिрд╕рдХे рдлूрд▓ рдФрд░ рдмीрдЬ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрддे рд╣ैं 

- рдзрд╡ा - рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡рдирд╕्рдкрддि рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा 

- рдХрд╕рдИ - рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдкाрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡ृрдХ्рд╖

- рдЕрд╕ाрдЬा рдФрд░ рдмीрдЬा - рд╕्рдеाрдиीрдп рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХे рд╡ृрдХ्рд╖


рджुрд░्рд▓рдн рдФрд╖рдзीрдп рдкौрдзे

рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 28 рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рджुрд░्рд▓рдн рд╡рди рдФрд╖рдзिрдпां рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рд╕े рдХрдИ рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ीं рдоिрд▓рддी рд╣ैं:

| рдФрд╖рдзीрдп рдкौрдзा | рд╡िрд╢ेрд╖рддा |

|------------|----------|

| рджрд╣ीрдорди | рд░ोрдЧ рдиाрд╢рдХ рдФрд╖рдзि|

| рдЬрдЯाрд╢ंрдХрд░| рджुрд░्рд▓рдн рдЬрдб़ी-рдмूрдЯी|

| рдХाрд▓рдоेрдШ| рдЖрдпुрд░्рд╡ेрджिрдХ рдФрд╖рдзि|

| рд╡рди рд╣рд▓्рджी | рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡िрд╢ेрд╖рддा|

| рд╡рди рдк्рдпाрдЬ| рдЬंрдЧрд▓ी рдк्рд░рдЬाрддि|

| рдЧुрд▓рдмрдХाрдмрд▓ी | рдЕрдд्рдпंрдд рджुрд░्рд▓рдн, рдкрд╣рд▓े рдмрд╣ुрддाрдпрдд рдоें рдеी|

| рд╡рдЪ | рдоेрдоोрд░ी рдФрд░ рдЖрдпुрд░्рд╡ेрджिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी|

| рддेрдЬрд░ाрдЬ| рдФрд╖рдзीрдп рдЧुрдгों рд╕े рднрд░рдкूрд░|

| рдорд▓рдХाрдирдЧिрд░ी | рд░ोрдЧ рдиाрд╢рдХ|

| рд╣рд░्рд░ा| рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдФрд╖рдзि|

| рднृंрдЧрд░ाрдЬ | рдЖрдпुрд░्рд╡ेрджिрдХ рдорд╣рдд्рд╡|

| рд╕рдлेрдж рдоूрд╕рд▓ी| рдкोрд╖рдХ рддрдд्рд╡ों рд╕े рднрд░рдкूрд░|

| рдоैрдбा | рдФрд╖рдзीрдп рдк्рд░рдпोрдЧ |

рдХुрдХुрд░рдоुрдд्рддे рдХी рдк्рд░рдЬाрддिрдпां

рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЦोрдЬों рдХे рджौрд░ाрди рдХुрдХुрд░рдоुрдд्рддे рдХी рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░рдЬाрддिрдпां рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдоें рд╣ी рдкाрдИ рдЧрдИ рд╣ैं, рдЬो рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै।

рд╡рдирд╕्рдкрддि рдорд╣рдд्рд╡ рдФрд░ рдЪुрдиौрддिрдпां

рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдХे рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдХुрд▓ 635 рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХी рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпां рджрд░्рдЬ рдХी рдЧрдИ рд╣ैं, рдЬो рдЕрдЪाрдирдХрдоाрд░ рдЕрдорд░рдХंрдЯрдХ рдмाрдпोрд╕्рдлेрдпрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ैं। рд╕ाрд▓ рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХी рдЕрдзिрдХрддा рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ाँ рдиिрд░्рдоिрдд рдЖрд░्рдж्рд░ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдЕрдзिрдХ рд╡рд░्рд╖ा рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдЕрди्рдп рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддा рд╣ै।

рд╣ाрд▓ांрдХि, рд╡िрджेрд╢ी рдк्рд░рдЬाрддि рдХे рдкौрдзे рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдФрд░ рдХрдИ рджुрд░्рд▓рдн рдЬрдб़ी-рдмूрдЯिрдпां рд╡िрд▓ुрдк्рддि рдХे рдХрдЧाрд░ рдкрд░ рд╣ैं। рдЧुрд▓рдмрдХाрдмрд▓ी рдЬैрд╕ी рджुрд░्рд▓рдн рдЬрдб़ी-рдмूрдЯी рдЬो рдХрднी рдпрд╣ाँ рдЕрдЯे рдкрдб़े рдеी, рдЕрдм рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै।


Sunday, March 8, 2026

Chile becomes second country to receive WHO verification for eliminating leprosy

 

• Chile became the first country in the Americas — and the second globally — to be officially verified as having eliminated leprosy disease.

• The verification by the World Health Organisation (WHO), together with the Pan American Health Organisation (PAHO), recognises more than three decades of sustained public health action, robust surveillance, long-term political commitment, and a health system that has remained vigilant even in the absence of local transmission.

• In September 2024, Jordan became the first country in the world to be officially verified as having eliminated leprosy. 


How Chile achieved this milestone?

• Leprosy (Hansen disease) was historically recorded in Chile at the end of the 19th century on Rapa Nui (Easter Island). 

• The disease was limited in mainland Chile, with sporadic introductions, contained through isolation and treatment measures in the Island, where the last secondary cases were managed by the late 1990s.

• Since then, Chile has not reported any locally acquired case of leprosy for more than 30 years, with the last locally acquired case detected in 1993. 

• However, the disease was never removed from the country’s public health agenda. It remained a notifiable condition, monitored through mandatory reporting, integrated surveillance, and continuous clinical readiness across the health system.

• At the request of Chile’s Ministry of Health, PAHO and WHO convened an independent expert panel in 2025 to assess whether elimination had been achieved and could be sustained over time.

• Its findings confirmed the absence of local transmission and validated Chile’s capacity to detect and respond to future cases occurring among the non-autochthonous population.

• Chile’s accomplishment paves the way for other nations, illustrating the impact of political will, cross-sector collaboration, and adaptive planning in low-incidence settings.


Leprosy

• Leprosy, also known as Hansen’s disease, is a chronic infectious disease caused by Mycobacterium leprae. 

• It primarily affects the skin, peripheral nerves, mucosal surfaces of the upper respiratory tract and eyes. 

• Leprosy is curable and treatment in the early stages can prevent disability.

• Left untreated, leprosy can cause permanent damage to the skin, nerves, limbs and eyes. 

• Leprosy is a neglected tropical disease (NTD) which still occurs in more than 120 countries. More than 200,000 new cases are reported every year.


Transmission

The disease is transmitted through droplets from the nose and mouth. Prolonged, close contact over months with someone with untreated leprosy is needed to catch the disease. The disease is not spread through casual contact with a person who has leprosy like shaking hands or hugging, sharing meals or sitting next to each other. Moreover, the patient stops transmitting the disease when they begin treatment.


Diagnosis

Leprosy is diagnosed by finding at least one of the following cardinal signs: 

i) Definite loss of sensation in a pale (hypopigmented) or reddish skin patch.

ii) Thickened or enlarged peripheral nerve, with loss of sensation and/or weakness of the muscles supplied by that nerve.

iii) Microscopic detection of bacilli in a slit-skin smear.

• The cases are classified into two types for treatment purposes: Paucibacillary (PB) case and Multibacillary (MB) case.

• PB case: A case of leprosy with one to five skin lesions, without demonstrated presence of bacilli in a skin smear.

• MB case: A case of leprosy with more than five skin lesions; or with nerve involvement (pure neuritis, or any number of skin lesions and neuritis); or with the demonstrated presence of bacilli in a slit-skin smear, irrespective of the number of skin lesions.


Treatment

The current recommended treatment regimen consists of three drugs: dapsone, rifampicin and clofazimine. The combination is referred to as multi-drug therapy (MDT). The duration of treatment is six months for PB and 12 months for MB cases. MDT kills the pathogen and cures the patient.

рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЦрдмрд░ों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд░िрд╢्рддों рдкрд░ рдиिрд╡ेрд╢

рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЦрдмрд░ों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рд░िрд╢्рддों рдкрд░ рдиिрд╡ेрд╢ рдпा рдирдпा рд░िрд╢्рддा рдмрдиाрдиा рдмрдб़ी рднूрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै। рдпे рдЦрдмрд░ें рд╕рдирд╕рдиीрдЦेрдЬ рд╣ोрддी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдЬ्рдпाрджाрддрд░ рд░िрд╢्рддे рд╕рдлрд▓ рдФрд░ рд╕्...