рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдмाрд▓िрдХा рдПрд╡ं рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा: рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдХ
рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рд╕ाрд░ांрд╢
рдпрд╣ рд░िрдкोрд░्рдЯ рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдоें рдмाрд▓िрдХा рдПрд╡ं рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдЕрд╡рдзिрдпों рдФрд░ рдмाрдж рдХी рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рд╕े рд▓ेрдХрд░, рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдХाрд▓ рдоें рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд╡िрд╡िрдз рдоाрд░्рдЧों, рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдмрджрд▓рддी рдмрд╣рд╕ों, рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдФрд░ 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдФрдкрдЪाрд░िрдХрдХрд░рдг рдХे рдЙрджрдп, 20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдпुрдж्рдзों рдФрд░ рд╡िрдзाрдпी рд╕ुрдзाрд░ों рдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдк्рд░рднाрд╡ों, рдФрд░ 21рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдк्рд░рдЧрддि рдФрд░ рдЪुрдиौрддिрдпों рддрдХ рдХी рдЬрдЯिрд▓ рдпाрдд्рд░ा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕, рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рдоृрдж्рдзि рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдкрд░िрдгाрдоों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдоौрд▓िрдХ рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░рдХ рд╣ै। рд░िрдкोрд░्рдЯ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддी рд╣ै рдХि рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдХी рджिрд╢ा рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдЧрд╣рд░ी рдЬрдб़ें рдЬрдоा рдЪुрдХी рдмाрдзाрдПँ рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ैं, рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдкूрд░्рдг рд╕рдоाрдирддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрд░ंрддрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рддी рд╣ैं।
рдкрд░िрдЪрдп: рдЬ्рдЮाрди рдХी рдиिрд░ंрддрд░ рдЦोрдЬ
рдпрд╣ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдпुрдЧ рддрдХ, рд╡िрднिрди्рди рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдФрд░ рд╕рдордп рдЕрд╡рдзिрдпों рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдкрдб़рддाрд▓ рдХрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЗрд╕ рд╡िрдЪाрд░ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рдХि рд▓рдб़рдХिрдпों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдХेрд╡рд▓ рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдЦोрдЬ рдХा рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рдоौрд▓िрдХ рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рд╣ै, рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдЙрдд्рдк्рд░ेрд░рдХ рд╣ै, рдФрд░ рд╕рддрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕рдоृрдж्рдзि рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рд╣ै ।
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े, рд▓ैंрдЧिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддाрдПँ рд╕рднी рд╕рдоाрдЬों рдХी рдПрдХ рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоाрдирд╡ рдкूंрдЬी рд╕ंрдЪрдп рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдкрд░िрд▓рдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддी рд╣ैं। рдЗрди рдЧрд╣рд░ी рдЬрдб़ें рдЬрдоा рдЪुрдХी рдЕрд╕рдоाрдирддाрдУं рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдкिрдЫрд▓ी рджो рд╢рддाрдм्рджिрдпों рдоें рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╡िрд╕्рддाрд░ рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд▓ैंрдЧिрдХ рдЕंрддрд░ рдоें рдзीрд░े-рдзीрд░े рдХрдоी рдЖрдИ рд╣ै, рдФрд░ рдХुрдЫ рдоाрдорд▓ों рдоें, рдпрд╣ рдЙрд▓рдЯ рднी рдЧрдпा рд╣ै ।
рдпрд╣ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдПрдХ рдХाрд▓ाрдиुрдХ्рд░рдоिрдХ рдФрд░ рд╡िрд╖рдпрдЧрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЕрдкрдиाрдПрдЧी, рдЬो рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕рдн्рдпрддाрдУं, рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдХाрд▓, рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ, рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдФрд░ 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी, рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी 20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी, рдФрд░ рдЕंрдд рдоें, 21рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЬрдЯिрд▓ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рдХ्рд╖ेрдкрд╡рдХ्рд░ рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдПрдЧी, рдЬिрд╕рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдФрд░ рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдЪुрдиौрддिрдпों рджोрдиों рдХी рдЬांрдЪ рдХी рдЬाрдПрдЧी।
рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕рдн्рдпрддाрдПँ: рдиींрд╡ рдФрд░ рдЙрддाрд░-рдЪрдв़ाрд╡
рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдоें рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдкрд╣ुँрдЪ рдФрд░ рдЧिрд░ाрд╡рдЯ
рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди, рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдмौрдж्рдзिрдХ pursuits рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдЪ्рдЪ рд╕рдо्рдоाрди рдеा। рдЧाрд░्рдЧी рдФрд░ рдоैрдд्рд░ेрдпी рдЬैрд╕ी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╡िрдж्рд╡ाрди рдФрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ीं, рдЬो рд▓िंрдЧों рдХे рдкाрд░ рдмौрдж्рдзिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдпुрдЧ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдеीं। рдЛрдЧ्рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдХो рдЕрдХ्рд╕рд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП "рд╕्рд╡рд░्рдг рдпुрдЧ" рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рд▓िंрдЧ рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмिрдиा рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдП рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рдЪिрд╣्рдиिрдд рдеा। рдорд╣िрд▓ा рдЫाрдд्рд░ों рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЙрдкाрдзिрдпों рд╕े рдкрд╣рдЪाрдиा рдЬाрддा рдеा, рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдиाрдЯрдХों рдФрд░ рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рд░рдЪрдиा, рдиृрдд्рдп, рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рд╕ैрди्рдп рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣िрдд рд╡िрд╡िрдз рдмौрдж्рдзिрдХ рдФрд░ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рдеीं ।
рд╣ाрд▓ांрдХि, рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдХे рдмाрдж рдмाрдж рдХे рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ (рд▓рдЧрднрдЧ 500 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡) рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖрдИ। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдПँ рдЕрдзिрдХ рдХрдаोрд░ рд╣ो рдЧрдИं, рдЬिрд╕рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЙрдирдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдкрд░ рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧे। рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣ рдФрд░ рдкрд░्рджा рдк्рд░рдеा рдЬैрд╕ी рд░ूрдв़िрд╡ाрджी рдк्рд░рдеाрдПँ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ो рдЧрдИं, рдЬिрд╕рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рдзрд░्рдорд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдФрд░ рдордиुрд╕्рдоृрддि рдЬैрд╕े рдХाрдиूрдиी рд╕ंрд╣िрддाрдУं рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рдФрд░ рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा, рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдЖрдпु рдХрдо рдХрд░ рджी рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡ैрджिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдФрд░ рд╕рдоाрд░ोрд╣ों рдХे рд▓िрдП рдЕрдпोрдЧ्рдп рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा ।
рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдоें рдк्рд░рдЧрддि рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдЪрдХ्рд░ीрдп рд░рд╣ी рд╣ै। рд╡ैрджिрдХ рдпुрдЧ рдХे рджौрд░ाрди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдФрд░ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрд╡рдзि рдеी, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдмाрдж рдХे рд╡ैрджिрдХ рдФрд░ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдЕрд╡рдзिрдпों рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдФрд░ рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдзों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдеी। рдпрд╣ рдЧैрд░-рд░ेрдЦीрдп рдк्рд░рдЧрддि, рдЬрд╣ाँ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ों, рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рдХाрдиूрдиों (рдЬैрд╕े рдордиुрд╕्рдоृрддि) рдХे рд╕ंрд╣िрддाрдХрд░рдг рдФрд░ рд░ूрдв़िрд╡ाрджी рдк्рд░рдеाрдУं рдХे рдЙрджрдп рдХे рдХाрд░рдг рд▓ाрдн рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдлिрд░ рдЙрдирдХा рдХ्рд╖рд░рдг рд╣ोрддा рд╣ै, рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрддрд░्рдиिрд╣िрдд рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рд╣ै। рдпрд╣ рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдоें рдк्рд░рдЧрддि рдЕрдХ्рд╕рд░ рдиाрдЬुрдХ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░рддिрдЧाрдоी рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдиिрд░ंрддрд░ рд╕рддрд░्рдХрддा рдФрд░ рд╕ुрджृрдвीрдХрд░рдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдкैрдЯрд░्рди рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рдд рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЬो рдХрдаिрди-рдЬीрдд рд╡ाрд▓ी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддाрдУं рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдФрд░ рдЙрдирдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрд░ंрддрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।
рдк्рд░ाрдЪीрди рдоिрд╕्рд░ рдоें рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рдк्рд░рдЧрддि
рдк्рд░ाрдЪीрди рдоिрд╕्рд░ рдкुрд░ाрддрдирддा рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдЧрддिрд╢ीрд▓ рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЦрдб़ा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рдЙрди्рд╣ें рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рдмрд░ाрдмрд░ рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा, рдЬिрд╕рдоें рдХाрдиूрдиी рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеे ।
рдЬрдмрдХि рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рд▓рдб़рдХों рдХे рд▓िрдП рдеी, рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рдФрд░ рдзрдиी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕрдкрдиी рдмेрдЯिрдпों рдХो рд╕्рдХूрд▓ рднेрдЬрддे рдеे। рдЕрднिрд▓ेрдЦों рд╕े рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдХुрдЫ рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХ рднी рдмрдиीं, рдЬो рд╕ुрд╢िрдХ्рд╖िрдд рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рд╕рднी рд╡рд░्рдЧों рдХी рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдЕрдкрдиी рдоाрддाрдУं рд╕े рдШрд░ेрд▓ू рд╢िрдХ्рд╖ा рдоिрд▓рддी рдеी, рдЬिрд╕рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдШрд░ेрд▓ू рдк्рд░рдмंрдзрди, рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдкрд░рд╡рд░िрд╢ рдФрд░ рдмुрдиिрдпाрджी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХौрд╢рд▓ рд╕िрдЦाрдП рдЬाрддे рдеे। рдЙрдЪ्рдЪ-рдЬрди्рдоी рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдкрдв़рдиे, рд▓िрдЦрдиे, рдЧрдгिрдд, рд░ाрдЬрдиीрддि, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдХрд▓ा рдоें рдЕрдзिрдХ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдиिрд░्рджेрд╢ рдоिрд▓ рд╕рдХрддे рдеे, рдЬिрд╕рд╕े рд╡े рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд░ рд╕рдХें рдпा рдХुрд▓ीрди рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдкрдд्рдиिрдпाँ рдмрди рд╕рдХें ।
рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдк्рд░ाрдЪीрди рдоिрд╕्рд░ рдХी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдкाрд╕, рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕्рддрд░ рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмिрдиा, рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрдиूрдиी рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рдеी। рд╡े рднूрдоि рдХा рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं, рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд▓ेрдирджेрди рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं, рдХाрдиूрдиी рдХाрд░्рдпрд╡ाрд╣ी рд╢ुрд░ू рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдХी рдЕрдиुрдорддि рдпा рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдХे рдмिрдиा рдЕрджाрд▓рдд рдоें рдкेрд╢ рд╣ो рд╕рдХрддी рдеीं ।
рдоिрд╕्рд░ рдХा рдоाрдорд▓ा рдПрдХ рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рдмाрд░ीрдХी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै: рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдЬो рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рд▓िंрдЧ-рд╡िрднाрдЬिрдд рдФрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕ीрдоिрдд рдеी, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрдиूрдиी рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рдЖрдиंрдж рд▓िрдпा, рдЬिрд╕рдоें рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдЖрдЪрд░рдг рд╢ाрдоिрд▓ рдеा। рдпрд╣ рд╕ुрдЭाрд╡ рджेрддा рд╣ै рдХि рдк्рд░ाрдЪीрди рдоिрд╕्рд░ рдоें, рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрдЬेंрд╕ी рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдирд╣ीं рдеी। рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдПँ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоूрд▓्рдп рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╡िрд╡िрдз рдоाрдз्рдпрдоों рд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рднрд▓े рд╣ी рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд╕ुрд▓рдн рди рд╣ों। рдпрд╣ рдмाрдж рдХे рдХрдИ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрд╡рдзिрдпों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдХा рдк्рд░ाрдердоिрдХ, рдпрджि рдЕрдирди्рдп рдирд╣ीं, рдоाрд░्рдЧ рдмрди рдЧрдИ।
рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЧ्рд░ीрд╕ рдФрд░ рд░ोрдо рдоें рд╡िрдкрд░ीрдд рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддाрдПँ
рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдПрдеेंрд╕ рдоें, рдПрдеेрдиिрдпрди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдФрд░ рд╕ीрдоिрдд рдЬीрд╡рди рд╡्рдпрддीрдд рдХिрдпा, рдЬो рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рдШрд░ рддрдХ рд╣ी рд╕ीрдоिрдд рдеा। рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд▓рдб़рдХों рдХे рд▓िрдП рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рдеी, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЙрди्рд╣ें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдФрд░ рд╕ैрди्рдп рднूрдоिрдХाрдУं рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा рдеा। рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдорд╣िрд▓ा рд╕рджрд╕्рдпों рд╕े рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ, рдШрд░ेрд▓ू-рдЙрди्рдоुрдЦ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоिрд▓рддी рдеी, рдЬिрд╕рдоें рдШрд░ेрд▓ू рдк्рд░рдмंрдзрди, рдмुрдиाрдИ, рд╕िрд▓ाрдИ, рдЦाрдиा рдкрдХाрдиे рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдкрд░рд╡рд░िрд╢ рдЬैрд╕े рдХौрд╢рд▓ рд╕िрдЦाрдП рдЬाрддे рдеे। рдХाрдиूрдиी рд░ूрдк рд╕े, рдПрдеेрдиिрдпрди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ीрдоिрдд рдеे, рдЙрди्рд╣ें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी рд╕े рд╡рд░्рдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдФрд░ рд╡े рдХाрдиूрди рдоें рдЦुрдж рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдкुрд░ुрд╖ рдЕрднिрднाрд╡рдХ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рдеी ।
рдПрдеेंрд╕ рдХे рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╡िрдкрд░ीрдд, рд╕्рдкाрд░्рдЯрди рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╕ाрдХ्рд╖рд░ рдеीं рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд░ूрдк рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоिрд▓ी рдеी, рд╣ाрд▓ांрдХि рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд╡िрд╡рд░рдг рдХрдо рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ैं। рдпрд╣ рдЕंрддрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ीрд╕ рдХे рднीрддрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддाрдУं рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै ।
рдк्рд░ाрдЪीрди рд░ोрдо рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдиे рдХрдИ рдЕрди्рдп рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрд╡рдзिрдпों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХाрдлी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХा рдЖрдиंрдж рд▓िрдпा। рд╕ाрдд рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें, рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЕрдкрдиे рднाрдЗрдпों рдХे рд╕рдоाрди рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдеे। рдЙрдЪ्рдЪ-рд╡рд░्рдЧीрдп рд▓рдб़рдХिрдпों рдиे рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рднाрдЧ рд▓िрдпा рдпा рдиिрдЬी рдЯ्рдпूрд╢рди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी, рдЬिрд╕рдоें рд▓ैрдЯिрди, рдЧ्рд░ीрдХ, рдХрд▓ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдШрд░ेрд▓ू рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдХुрдЫ рд░ाрдЬрдиीрддि рдФрд░ рд╡िрдд्рдд рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеे рддाрдХि рд╡े рдЕрдкрдиे рдкрддिрдпों рдХे рдоाрдорд▓ों рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд░ рд╕рдХें। рд╕рд╣рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрд╕ाрдоाрди्рдп рдирд╣ीं рдеी, рдФрд░ рд▓рдб़рдХिрдпाँ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд▓рдб़рдХों рдХे рд╕ाрде рдЦेрд▓рддी рдеीं। рдЬрдмрдХि рд╡िрд╡ाрд╣ рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ 15 рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╣ोрддा рдеा, рд░ोрдорди рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдШрд░ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рдеीं; рд╡े рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдЬा рд╕рдХрддी рдеीं, рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं, рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдЪрд▓ा рд╕рдХрддी рдеीं, рджाрд╕ों рдХो рдоुрдХ्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं, рдзрди рд╡िрд░ाрд╕рдд рдоें рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं, рд╡рд╕ीрдпрдд рдмрдиा рд╕рдХрддी рдеीं рдФрд░ рд╕рд╡ेрддрди рдиौрдХрд░िрдпाँ рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं ।
рдПрдХ рд╣ी "рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ीрд╕" рд╕ंрджрд░्рдн рдХे рднीрддрд░ рдПрдеेрдиिрдпрди рдФрд░ рд╕्рдкाрд░्рдЯрди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмीрдЪ рдХा рдЪौंрдХाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕंрддрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдПрдеेंрд╕, рдПрдХ рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд╢рд╣рд░-рд░ाрдЬ्рдп, рдиे рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдШрд░ेрд▓ू рднूрдоिрдХाрдУं рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░ рджिрдпा, рдЗрд╕े рдЙрдирдХे рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХाрд░्рдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХ рдоाрдирддे рд╣ुрдП। рд╕्рдкाрд░्рдЯा, рдПрдХ рд╕ैрди्рдпрд╡ाрджी рд╕рдоाрдЬ, рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рдеा। рдпрд╣ рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдпा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддाрдУं (рдЬैрд╕े, рдПрдеेрдиिрдпрди рдкुрд░ुрд╖ рдиाрдЧрд░िрдХ рдЬुрдб़ाрд╡ рдмрдиाрдо рд╕्рдкाрд░्рдЯрди рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг) рдХा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдкрд░ рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп "рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ीрдХ" рдкрд╣рдЪाрди рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рдЧрд╣рд░ा рдФрд░ рд╕ीрдзा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣, рд░ोрдорди рд╕рдоाрдЬ, рдЬрдмрдХि рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рдеा, рдПрдеेंрд╕ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдФрд░ рдХाрдиूрдиी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рдеा। рдпрд╣ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддा рд╣ै рдХि рд╕ंрдкूрд░्рдг "рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕рдн्рдпрддाрдУं" рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпीрдХрд░рдг рдХो рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдХ्рдпोंрдХि рдЖंрддрд░िрдХ рд╡िрд╡िрдзрддाрдПँ рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдеीं рдФрд░ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдеीं।
рдк्рд░ाрдЪीрди рдЪीрди рдФрд░ рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдоें рд╕ीрдоिрдд рдЕрд╡рд╕рд░
рдк्рд░ाрдЪीрди рдЪीрди рдПрдХ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдеी, рдЬिрд╕рдиे "рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдорд╣िрд▓ा рдХा рдЧुрдг рд╣ै" рдХрд╣ाрд╡рдд рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा। рдирддीрдЬрддрди, рдЕрдзिрдХांрд╢ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдирд╣ीं рдоिрд▓ी, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдЪ्рдЪ рдиिрд░рдХ्рд╖рд░рддा рджрд░ (1949 рддрдХ 90% рддрдХ) рд╣ुрдИ, рдЬो рд╕рджिрдпों рдХी рдЗрд╕ рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै। рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ाрдУं рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдШрд░ेрд▓ू рднूрдоिрдХाрдУं рддрдХ рд╕рдЦ्рддी рд╕े рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा, рдЙрди्рд╣ें "рддीрди рдЖрдЬ्рдЮाрдХाрд░िрддा рдФрд░ рдЪाрд░ рдЧुрдг" рдЬैрд╕े рд╕िрдж्рдзांрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧुрдгी рдкрдд्рдиिрдпों рдФрд░ рд╕рдХ्рд╖рдо рдоाрддाрдУं рдХे рд░ूрдк рдоें рдвाрд▓рдиे рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХिрдпा। рд╢ाрд╣ी рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдХा рдПрдХ рдоाрд░्рдЧ, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП рдеी, рдЬिрд╕рд╕े рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдмрдб़ा рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдпा। рдХेрд╡рд▓ рдзрдиी рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХी рдмेрдЯिрдпाँ рд╣ी рдиिрдЬी рдШрд░ рдкрд░ рдЯ्рдпूрд╢рди рдХा рдЦрд░्рдЪ рдЙрдаा рд╕рдХрддी рдеीं, "рдк्рд░рддिрднाрд╢ाрд▓ी рдорд╣िрд▓ाрдПँ" рдмрди рд╕рдХрддी рдеीं рдЬो рдкрдв़, рд▓िрдЦ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпाँ рдмрдиा рд╕рдХрддी рдеीं, рд▓ेрдХिрди рд╡े рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдкрдж рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рд╣ीं ।
рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдоें, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рдеे, рдЬो рдШрд░ेрд▓ू рдк्рд░рдмंрдзрди рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХौрд╢рд▓, рдЬैрд╕े рдЦाрдиा рдкрдХाрдиे, рдмुрдиाрдИ рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рджेрдЦрднाрд▓ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдеे। рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рджुрд░्рд▓рдн рдеी, рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рдЦा рдЬाрддा рдеा, рдЬो рдкुрд░ुрд╖ों рдХो рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдФрд░ рдмौрдж्рдзिрдХ рднूрдоिрдХाрдУं рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рддे рдеे ।
рдк्рд░ाрдЪीрди рдЪीрди рдоें "рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдорд╣िрд▓ा рдХा рдЧुрдг рд╣ै" рдкрд░ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЬोрд░ рд╕ीрдзे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдЗрдирдХाрд░ рдоें рдмрджрд▓ рдЧрдпा। рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХी рдХрдоी рдирд╣ीं рдеी, рдмрд▓्рдХि рдХрди्рдл्рдпूрд╢िрдпрд╕рд╡ाрдж рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддाрдУं рдоें рдиिрд╣िрдд рдПрдХ рд╕рдХ्рд░िрдп рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рджрдорди рдеा। рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ाрд╣ी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдиे рдШрд░ेрд▓ू рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕े рдкрд░े рд╡्рдпाрдкрдХ рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рднी рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдХो рдФрд░ рд╣рдЯा рджिрдпा। рдЗрд╕рдиे рдПрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдЖрдд्рдо-рдкुрд╖्рдЯि рдЪрдХ्рд░ рдмрдиाрдпा: рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рдоाрдирджंрдбों рдиे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा, рдЬिрд╕рдиे рдмрджрд▓े рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдЙрди рдоाрдирджंрдбों рдХो рдЪुрдиौрддी рджेрдиे рдпा рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рднाрдЧ рд▓ेрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े "рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдХे рдЧुрдг" рдХो рдХाрдпрдо рд░рдЦा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдк्рд░ाрдЪीрди рдоिрд╕्рд░ рдЬैрд╕े рд╕рдоाрдЬों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╕ीрдоिрдд рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдкाрд╕ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрдиूрдиी рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдПрдЬेंрд╕ी рдеी, рдпрд╣ рд╕ुрдЭाрд╡ рджेрддा рд╣ै рдХि рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдмрд╣िрд╖्рдХрд░рдг рдХे рд▓िрдП рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдФрдЪिрдд्рдп рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдФрд░ рджीрд░्рдШाрдпु рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХाрд░рдХ рд╣ै।
рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдХाрд▓: рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд╡िрд╡िрдз рдоाрд░्рдЧ
рдпूрд░ोрдкीрдп рд╕ंрджрд░्рдн
рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдпूрд░ोрдк рдоें, рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдШрд░ों, рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдФрд░ рдирдиाрд░िрдпों рдХे рднीрддрд░ рд╣ोрддी рдеी, рд╕ाрде рд╣ी рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ुрддा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рднी рд╣ोрддी рдеी। рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХाрдлी рднिрди्рди рд╣ोрддा рдеा, рдЬिрд╕рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдХौрд╢рд▓, рдкрдв़рдиे рдХी рд╕рдордЭ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рд╢ाрдоिрд▓ рдеीं ।
рд╕ाрдоाрди्рдп рдоिрдердХों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд, рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рдорд╣िрд▓ा рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा "рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЬрдирдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдЪ्рдЪ" рдеी рдФрд░ рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдХे рдмрдв़рдиे рдХे рд╕ाрде рдмрдв़ी। рдирдиें рд▓ेрдЦिрдХाрдУं рдФрд░ рд▓िрдкिрдХों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рдеीं, рдФрд░ рдХ्рд░िрд╕्рдЯीрди рдбी рдкिрдЬ़ाрди рдЬैрд╕ी рдХрдИ рдХुрд▓ीрди рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рдкрдв़рдиे рдФрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддी рдеीं। рдЬрдмрдХि рдХिрд╕ाрди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ीрдоिрдд рдеी, рдЕрдХ्рд╕рд░ рдХेрд╡рд▓ рд╡рд░्рдгрдоाрд▓ा рдФрд░ рдШрд░ेрд▓ू рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдХे рд▓िрдП рдоौрдЦिрдХ рдзाрд░्рдоिрдХ рдиिрд░्рджेрд╢, рдордз्рдпрд╡рд░्рдЧीрдп рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдШрд░ рдкрд░ рдпा рдирдиाрд░िрдпों рдоें рдкрдв़рдиा рдФрд░ рд▓िрдЦрдиा рд╕िрдЦाрдпा рдЬाрддा рдеा। рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХो рд╕рдлрд▓ рдШрд░ рдЪрд▓ाрдиे рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдзрдиी рдХुрд▓ीрдиों рдХी рдмेрдЯिрдпों рдХो рдирдиाрд░िрдпों рдоें рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा, рдЙрди्рд╣ें рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдФрд░ рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоिрд▓рддा рдеा, рдЬिрд╕рдоें рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рджрд░рдмाрд░ी рд╢िрд╖्рдЯाрдЪाрд░ рд╢ाрдоिрд▓ рдеे, рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдЕрдкрдиे рдкрддिрдпों рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि рдоें рдЬाрдЧीрд░ рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдХी рдЬाрддी рдеी, рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рдЧрдгिрддीрдп рдХौрд╢рд▓ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рдеी ।
рдирдиाрд░िрдпों рдХा рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХे рдХेंрдж्рд░ों рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рдоुрдЦрддा рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдХि рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдиे, рд╡्рдпाрдкрдХ рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоाрдирджंрдбों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╡ैрдз рдФрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╕्рдеाрди рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा, рдордз्рдп рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ рдХी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдкрд░ рдЬोрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕ीрдзे рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рд╕े рдЬुрдб़ा рдеा: рдШрд░ों, рдЬाрдЧीрд░ों рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХрд░рдиा рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдпोрдЧ्рдпрддा рдХो рдмрдв़ाрдиा। рдпрд╣ рд╕ुрдЭाрд╡ рджेрддा рд╣ै рдХि рдЬрдмрдХि "рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा" рдХрдо рдЖрдо рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै, рдПрдХ рд╕्рдкрд╖्рдЯ, рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдп (рднрд▓े рд╣ी рдШрд░ेрд▓ू рд░ूрдк рд╕े рдЙрди्рдоुрдЦ) рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЕрдзिрдХ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा рдЧрдпा। рдпрд╣ рдЙрдкрдпोрдЧिрддा-рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдорд╣िрд▓ा рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХे "рдЖрд╢्рдЪрд░्рдпрдЬрдирдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдЪ्рдЪ" рд╕्рддрд░ рдХी рдЕрдиुрдорддि рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рдЪीрди рдоें рджेрдЦे рдЧрдП рд╕ीрдзे рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рджрдорди рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рд╣ै, рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдХो рдХрдеिрдд рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд▓ाрднों рд╕े рдХैрд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рджुрдиिрдпा рдоें рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╡िрдХाрд╕
рдкрд╡िрдд्рд░ рдХुрд░ाрди рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рд╕рднी рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХो рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХिрдпा, рдЬो рдкुрд░ुрд╖ों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдкрд░ рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рдеा। рдЗрд╕ рдзाрд░्рдоिрдХ рдиींрд╡ рдиे рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा ।
рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рджुрдиिрдпा рдоें, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े 12рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдкाрд╕ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЕрд╡рд╕рд░ рдеे। рд╡े рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं, "рдЗрдЬाрдЬ़рдд" (рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдбिрдЧ्рд░ी) рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं, рдФрд░ рд╡िрдж्рд╡ाрди (рдЙрд▓ेрдоा) рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрд░्рд╣рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं। рд╡िрдж्рд╡ाрди рдЗрдм्рди рдЕрд╕ाрдХिрд░ рдиे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░ूрдк рд╕े 80 рд╡िрднिрди्рди рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдЕрдзीрди рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा, рдЬो рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рд╡्рдпाрдкрдХ рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди рдХो рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЬ्рдЮाрди рдЙрдд्рдкाрджрди рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рднाрдЧ рд▓ेрддी рдеीं, рдкैрдЧंрдмрд░ рдХी рдкрдд्рдиिрдпों рдЬैрд╕े рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд╣рд╕्рддिрдпों рдЖрдпрд╢ा рдФрд░ рдЙрдо्рдо рд╕рд▓рдоा рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рд▓ेрддी рдеीं ।
рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдХ्рд╕рд░ "рддрд░рдмिрдп्рдпा" (рдЪрд░िрдд्рд░ рдкोрд╖рдг) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдШрд░ рдкрд░ рд╢ुрд░ू рд╣ोрддी рдеी, рдЬिрд╕рдоें рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддी рдеीं। рдЫाрдд्рд░ों рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рджोрдиों рдХे рдиिрдЬी рдШрд░, рдЬिрдирдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдШрд░ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеे, рд╕ाрдоाрди्рдп рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕्рдерд▓ों рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рдеे। рдХрдИ рдпुрд╡ा рд▓рдб़рдХिрдпों рдиे рдЬो "рдоुрд╣рдж्рджिрд╕ाрдд" (рд╣рджीрд╕ рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрди) рдмрдиीं, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдШрд░ों рдоें рд╣ी рдЕрдкрдиी рдкрдв़ाрдИ рд╢ुрд░ू рдХी ।
рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рджुрдиिрдпा рдЕрдкрдиे рд╕рднी рд▓िंрдЧों рдХे рд▓िрдП рдЬ्рдЮाрди рдХे рд▓िрдП рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдФрд░ рдорд╣िрд▓ा рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡्рдпाрдкрдХрддा рдХे рдХाрд░рдг рдЕрд▓рдЧ рджिрдЦрддी рд╣ै। рдШрд░-рдЖрдзाрд░िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд░िрд╢्рддेрджाрд░ी рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдХрдаोрд░ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд▓рдЪीрд▓ा рдФрд░ рд╕ुрд▓рдн рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा, рдЕрдХ्рд╕рд░ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ, рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рджрд░рдХिрдиाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬो рдЕрди्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдпा рдЕрд╡рдзिрдпों рдоें рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рддिрдмंрдзाрдд्рдордХ рд╣ो рд╕рдХрддे рдеे। рдпрд╣ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рддा рд╣ै рдХि рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдФрд░ рдЕрдиुрдХूрд▓рдиीрдп, рд╡िрдХेрди्рдж्рд░ीрдХृрдд рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХा рд╕ंрдпोрдЬрди рдХैрд╕े рд╡्рдпाрдкрдХ рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ-рд╕्рддрд░ीрдп рдорд╣िрд▓ा рдмौрдж्рдзिрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी рдХो рдЬрди्рдо рджे рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрд╣ рд╕ुрдЭाрд╡ рджेрддा рд╣ै рдХि рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╡्рдпाрдкрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдпा рд╣рдоेрд╢ा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рд╕ाрдзрди рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЦाрд╕рдХрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП, рдФрд░ рдпрд╣ рдХि рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдоूрд▓्рдп рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╕рдХ्рд╖рдордХрд░्рддा рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╢िрдпा рдФрд░ рдУрдЯोрдорди рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдмाрдзाрдПँ
рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╢िрдпा (рдЪीрди рдФрд░ рдЬाрдкाрди) рдоें, рдк्рд░ाрдЪीрди рдЪीрди рдХे рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рдоाрдирджंрдб, "рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдорд╣िрд▓ा рдХा рдЧुрдг рд╣ै" рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддे рд╣ुрдП, рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдХाрд▓ рддрдХ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХрд░рддे рд░рд╣े, рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡्рдпाрдкрдХ рдиिрд░рдХ्рд╖рд░рддा рд╣ुрдИ । рдЬाрдкाрди рдоें, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рддोрдХुрдЧाрд╡ा (рдИрджो) рдХाрд▓ (18рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЕंрдд/19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд) рдХे рджौрд░ाрди, рдорд╣िрд▓ा рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдкुрд░ुрд╖ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХाрдлी рдХрдо рдеी (10% рдмрдиाрдо 40%)। рдЕрдзिрдХांрд╢ рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा, рдФрд░ рд╕рдоुрд░ाрдИ рдХी рдмेрдЯिрдпों рдХो рднी рдШрд░ेрд▓ू рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдФрд░ рд╕рд░рд▓ рд▓िрдЦिрдд рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдиिрд░्рджेрд╢ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддा рдеा, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдпा рдЬрдЯिрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХाрд░्рдпों рдоें рд╕ंрд▓рдЧ्рди рд╣ोрдиे рд╕े рд░ोрдХा рдЬाрддा рдеा। рдк्рд░рдЪрд▓िрдд "рдЕрдЪ्рдЫी рдкрдд्рдиी, рдмुрдж्рдзिрдоाрди рдоाँ" рдЖрджрд░्рд╢ рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдЕрдзीрдирддा рдХो рдордЬрдмूрдд рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा, рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХि рдЙрдирдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рди рд╣ो ।
19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рд╕े рдкрд╣рд▓े, рдУрдЯोрдорди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоौрдЬूрдж рдирд╣ीं рдеी। рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो "рд╣рд░рдо рд╢िрдХ्рд╖ा" рдоिрд▓рддी рдеी, рдЬो рдШрд░ेрд▓ू рдХौрд╢рд▓, рдХрд▓ा (рд╕िрд▓ाрдИ, рдХрдв़ाрдИ, рд╕ंрдЧीрдд) рдФрд░ рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдеी। рдЬрдмрдХि рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп (рд╕िрдм्рдпाрди рд╕्рдХूрд▓) рдпुрд╡ा рдмрдЪ्рдЪों (5-6 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु) рдХे рд▓िрдП рдоुрдл्рдд, рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдФрд░ рд╕рд╣-рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдеे, рд▓рдб़рдХिрдпाँ рдЗрд╕ рдмुрдиिрдпाрджी рд╕्рддрд░ рд╕े рдЖрдЧे рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी рдеीं, рд▓рдб़рдХों рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдЬो рдорджрд░рд╕ा рдоें рднाрдЧ рд▓े рд╕рдХрддे рдеे। рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдеीं, рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╕ैрди्рдп рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ рд╣рд╕्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдеा ।
рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдХे рджौрд░ाрди рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╢िрдпा (рдЪीрди рдФрд░ рдЬाрдкाрди) рдФрд░ рдУрдЯोрдорди рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рджोрдиों рдоें, рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЬрдм рдоौрдЬूрдж рдеी, рддो рдЙрд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ, рдШрд░ेрд▓ू рдФрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕрдзीрдирд╕्рде рднूрдоिрдХाрдУं рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдбिрдЬ़ाрдЗрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдпा рддो "рд╕्рдд्рд░ी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों" рдпा рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдеा, рдЬो рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдпा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी рдХो рд╕рдХ्рд╖рдо рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЬ्рдЮाрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдХो рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рд░ोрдХрддा рдеा। рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ, рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкрдЯрд░िрдпों рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЪैрдирд▓ рдХрд░рдиा, рдпा рдЙрди्рдирдд рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╕ीрдзे рдЗрдирдХाрд░ рдХрд░рдиा, рдоौрдЬूрджा рд╢рдХ्рддि рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдФрд░ рд▓ैंрдЧिрдХ рдкрджाрдиुрдХ्рд░рдоों рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддंрдд्рд░ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдоुрдХ्рддि рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рджोрдиों рдХा рдПрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै, рдпрд╣ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХौрди рдЗрд╕рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдФрд░ рджाрдпрд░े рдХो рдкрд░िрднाрд╖िрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоाрдирджंрдб рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХो рдХिрддрдиी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ: рдмрджрд▓рддी рдмрд╣рд╕ें рдФрд░ рдШрд░ेрд▓ू рдЖрджрд░्рд╢
рдорд╣िрд▓ा рдмौрдж्рдзिрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдкрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рдк्рд░рд╡рдЪрди
16рд╡ीं рдФрд░ 17рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрд╣рд╕ рджेрдЦी рдЧрдИ। рдЬрдмрдХि рдХрдИ рд▓ोрдЧों рдиे рдЗрд╕рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा, рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों, рдкुрд░ुрд╖ рдФрд░ рдорд╣िрд▓ा рджोрдиों рдиे, рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рд╡рдХाрд▓рдд рдХी ।
"рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕ूрдЪी" рд╕рд╣िрдд рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡, рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдХे рджौрд░ाрди рдорд╣िрд▓ा рдмौрдж्рдзिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХी рдмрдв़рддी, рд╣ाрд▓ांрдХि рд╡िрд╡ाрджाрд╕्рдкрдж, рдоाрди्рдпрддा рдХो рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдкुрд░ुрд╖ рд░рдХ्рд╖рдХों рдиे рдХрднी-рдХрднी рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдк्рд░рд╡рдХ्рддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдХिрдпा, рдмрдЬाрдп рдЗрд╕рдХे рдХि рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдЕрдкрдиी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджी рдЬाрдП ।
рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдиिрд░ंрддрд░ рдШрд░ेрд▓ू рдЬोрд░
рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдпूрд░ोрдк рдоें, рдЙрдЪ्рдЪ-рд╡рд░्рдЧीрдп рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो "рдПрдХ рдорд╣िрд▓ा рдХैрд╕े рдмрдиें" рдоें рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиा рдЬाрд░ी рд░рдЦा рдЧрдпा। рдлिрд░ рднी, рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдоें рдХрдИ рдХुрд▓ीрди рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдкрдв़рдиे, рд▓िрдЦрдиे, рдХ्рд▓ाрд╕िрдХ्рд╕, рд╡िрджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं, рдЧрдгिрдд рдФрд░ рдзрд░्рдорд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें рднी рдиिрд░्рджेрд╢ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП, рдЬो рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддा рд╣ै ।
рдХुрд▓ीрдиों рдХे рд▓िрдП рдЗрди рдмौрдж्рдзिрдХ рдЙрди्рдирдпрдиों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдХा "рдЕрдзिрдХांрд╢ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рджैрдиिрдХ рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा," рдЬो рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдШрд░ेрд▓ू рджेрдЦрднाрд▓, рд╡िрд╡ाрд╣ рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рдкрд░рд╡рд░िрд╢ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд░рд╣ीं। рдиिрдо्рди-рд╡рд░्рдЧीрдп рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рди्рдпूрдирддрдо рдпा рдХोрдИ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी рдеी, рд╡े рдЕрдкрдиी рдоाрддाрдУं рдХे рд╕ाрде рдШрд░ेрд▓ू рдХाрдоों рдоें рдпा рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдоें рдХрдо рдЙрдо्рд░ рд╕े рд╣ी рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рддैрдпाрд░ी рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддी рдеीं ।
рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд▓िрдП рджрд╣ेрдЬ рдХा рдЦрд░्рдЪ рдЙрдаाрдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рд▓िрдП, рдмेрдЯी рдХो рдХॉрди्рд╡ेंрдЯ рднेрдЬрдиा рдПрдХ рд╡िрдХрд▓्рдк рдмрди рдЧрдпा, рдЬो рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЫोрдЯा рджрд╣ेрдЬ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдПрдХ рд╕ंрд░рдЪिрдд рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рдеा। рдЬрдмрдХि рджुрд░्рд▓рдн, рдХुрдЫ рдорд╣िрд▓ाрдПँ "рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдорд╣िрд▓ाрдПँ" рдмрдирдиे рдоें рдХाрдордпाрдм рд░рд╣ीं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХीं ।
рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ (16рд╡ीं-18рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी) рдХे рджौрд░ाрди, рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рдкूрд░े рдпूрд░ोрдк рдоें рдкुрд░ुрд╖ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ुрдЖ, рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рдХुрд▓ीрдирддा рдпा рдЫोрдЯे рдЕрднिрдЬाрдд рд╡рд░्рдЧ рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ाрдзिрдХाрд░ рдмрдиी рд░рд╣ी। рдЬрдм рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा, рддो рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдЕрдХ्рд╕рд░ рдмुрдиिрдпाрджी рдкрдв़рдиे, рд▓िрдЦрдиे рдФрд░ рдЕंрдХрдЧрдгिрдд рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рд╣ोрддे рдеे, рдЬिрд╕рдоें "рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд╡िрд╖рдпों" рдЬैрд╕े рд╕ुрдИ рдХा рдХाрдо, рд╕िрд▓ाрдИ рдФрд░ рдШрд░ेрд▓ू рдХрд░्рддрд╡्рдпों рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рдЬोрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा ।
рдЬूрд▓िрдпाрдиा рдоोрд░ेрд▓, 1608 рдоें, рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХी рдбिрдЧ्рд░ी рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдкрд╣рд▓ी рджрд░्рдЬ рдорд╣िрд▓ा рдмрдиीं, рдЬो рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдПрдХ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ, рдЕрд▓рдЧ-рдерд▓рдЧ рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░ рдеा ।
рдкुрдирд░्рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЖрдзुрдиिрдХ рдХाрд▓ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдмौрдж्рдзिрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрд╣рд╕ рдФрд░ рдХुрд▓ीрди рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै। рдпрд╣ рдПрдХ рдирд╡ोрджिрдд рдмौрдж्рдзिрдХ рдЬाрдЧрд░рдг рдФрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рднूрдоिрдХाрдУं рд╕े рдкрд░े рдорд╣िрд▓ा рдХ्рд╖рдорддा рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдпрд╣ рдмौрдж्рдзिрдХ рдк्рд░рдЧрддि рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЧрд╣рд░ी рдЬрдб़ें рдЬрдоा рдЪुрдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдУं рд╕े рдмाрдзिрдд рдеी рдХि рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдШрд░ेрд▓ू рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣ी рд░рд╣ेрдЧा। рд╢िрдХ्рд╖ा, рдпрд╣ां рддрдХ рдХि рд╡िрд╢ेрд╖ाрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рднी, рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЙрди्рд╣ें рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдпा рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╣рд╕्рддिрдпों рдХे рдмрдЬाрдп "рдмेрд╣рддрд░ рдорд╣िрд▓ाрдПँ" рдпा рдкрдд्рдиिрдпाँ рдмрдиाрдиे рдХे рд╕ाрдзрди рдХे рд░ूрдк рдоें рддैрдпाрд░ рдХी рдЬाрддी рдеी। рдпрд╣ рдПрдХ рдРрд╕ा рддрдиाрд╡ рдкैрджा рдХрд░рддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдмौрдж्рдзिрдХ рдЙрди्рдирдпрди рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╕ाрде рд╣ी рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓ैंрдЧिрдХ рдоाрдирджंрдбों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд╣-рд╡िрдХрд▓्рдкिрдд рдпा рд╕ीрдоिрдд рднी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдзीрдоी, рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ी рдФрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕рд╢рд░्рдд рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।
рджрд╣ेрдЬ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЬो рдПрдХ рд▓рдб़рдХी рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдпा рдХॉрди्рд╡ेंрдЯ рдЬीрд╡рди рдХे рдоाрд░्рдЧ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЬीрд╡рди рд╡िрдХрд▓्рдкों рдФрд░, рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк, рдЙрдирдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрдпाрдо рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै। рдХॉрди्рд╡ेंрдЯ, рдЬрдмрдХि рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдеे, рдЙрди рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдХिрдлाрдпрддी рд╡िрдХрд▓्рдк рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрдо рдХрд░рддे рдеे рдЬो рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд▓िрдП рджрд╣ेрдЬ рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рдеे, рдЬो рдПрдХ рд╕ंрд░рдЪिрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдПрдХ рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рдеे। рдпрд╣ рдЗंрдЧिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХрддाрдПँ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоाрдирджंрдбों рдХे рд╕ाрде, рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиिрд░्рдзाрд░рдХ рдеे। рдпрд╣ рднी рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдЧैрд░-рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрддрд░ рдХो рдХैрд╕े рднрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं рдЬो рдЕрди्рдпрдеा рдЕрдиुрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рд╕рдХрддे рдеे, рднрд▓े рд╣ी рдпे рдоाрд░्рдЧ рдЕрднी рднी рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ рд▓ैंрдЧिрдХ рдвांрдЪे рдХे рднीрддрд░ рдеे। рдпрд╣ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдХो рдЖрдХाрд░ рджेрдиे рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХे рдЬрдЯिрд▓ рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдз рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।
рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдФрд░ 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी: рдФрдкрдЪाрд░िрдХрдХрд░рдг рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдХा рдЙрджрдп
рдирдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдоांрдЧों рдХो рдЪрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдиे рдЧрд╣рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрдП, рдЬिрд╕рд╕े рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрд╡рд╕рд░ рдмрдв़े, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХाрд░рдЦाрдиों (рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХрдкрдб़ा рдоिрд▓ों) рдоें। рд╢्рд░рдо рдХी рдЗрд╕ рдирдИ рдоांрдЧ рдиे рдмрджрд▓рддे рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХी рдоांрдЧों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा ।
рдХाрд░рдЦाрдиों рдоें рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдордЬрджूрд░ी рдЕрд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рдПрдХ рдирдИ, рд╣ाрд▓ांрдХि рд╕ीрдоिрдд, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЙрди्рд╣ें рдХрдо рдордЬрджूрд░ी, рдЙрди्рдирддि рдХे рд╕ीрдоिрдд рдЕрд╡рд╕рд░ рдФрд░ рдиिрд░ंрддрд░ рдкुрд░ुрд╖ рдкрд░्рдпрд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़ा। рдХрдИ рд▓ोрдЧों рдиे рдХाрд░рдЦाрдиे рдХे рдХाрдо рдФрд░ рдШрд░ेрд▓ू рдЬिрдо्рдоेрджाрд░िрдпों рдХे "рджोрд╣рд░े рдмोрдЭ" рдХा рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा ।
рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдоें рд╡िрдХ्рдЯोрд░िрдпрди рдпुрдЧ (1837-1901), рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдХे рдкूрд░ा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде, рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдиिрд╡ेрд╢ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рджेрдЦी рдЧрдИ, рдЬिрд╕рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкैрджा рд╣ुрдП ।
рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд░ांрддि рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдЖрд░्рдеिрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी рдХे рд▓िрдП рдирдП рд░ाрд╕्рддे (рдХाрд░рдЦाрдиे рдХा рдХाрдо, рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдордЬрджूрд░ी) рдк्рд░рджाрди рдХिрдП, рдЬрдмрдХि рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХे "рджोрд╣рд░े рдмोрдЭ" рдХो рднी рддीрд╡्рд░ рдХिрдпा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╡्рдпाрдкрдХ рд▓ैंрдЧिрдХ рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣ों рдХे рдХाрд░рдг рдХрдо-рдХुрд╢рд▓, рдХрдо-рд╡ेрддрди рд╡ाрд▓ी рдиौрдХрд░िрдпों рдоें рдзрдХेрд▓ рджिрдпा। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЗрди рдЖрд░्рдеिрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ों, рдЙрднрд░рддे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрдзाрд░ों рдХे рд╕ाрде, рдиे рдПрдХ рдЕрдзिрдХ рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдкैрджा рдХी рдФрд░, рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХे рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХो рдЬрди्рдо рджिрдпा। рдпрд╣ рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдХेрд╡рд▓ рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕्рд╡рдЪाрд▓िрдд рд░ूрдк рд╕े рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдХी рдУрд░ рдирд╣ीं рд▓े рдЬाрддा рд╣ै; рдмрд▓्рдХि, рдпрд╣ рдирдИ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдкैрджा рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рджोрдиों рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬाрдирдмूрдЭрдХрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ुрдзाрд░ों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдирдП рдЖрд░्рдеिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдиे рдРрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпाँ рдмрдиाрдИं рдЬрд╣ाँ рдорд╣िрд▓ा рд╢्рд░рдо рдХी рдоांрдЧ, рднрд▓े рд╣ी рдХрдо рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рд╣ो, рдиे рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рдмुрдиिрдпाрджी рдХौрд╢рд▓ рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рджрдмाрд╡ рдбाрд▓ा, рдЬिрд╕рд╕े рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдоांрдЧों рдХे рд▓िрдП рдЖрдзाрд░ рддैрдпाрд░ рд╣ुрдЖ।
рдЕрдЧ्рд░рдгी рдЕрдзिрд╡рдХ्рддा рдФрд░ рдорд╣िрд▓ा рдЕрдХाрджрдоिрдпों рдФрд░ рдХॉрд▓ेрдЬों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
рднाрд░рдд: рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдФрд░ рд░ाрдЬा рд░ाрдо рдоोрд╣рди рд░ॉрдп, рдИрд╢्рд╡рд░ рдЪंрдж्рд░ рд╡िрдж्рдпाрд╕ाрдЧрд░ рдФрд░ рдЬ्рдпोрддिрд░ाрд╡ рдлुрд▓े рдЬैрд╕े рд╕ुрдзाрд░рд╡ाрджी рднाрд░рддीрдпों рдиे рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рднाрд░рдд рдоें рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХिрдпा। рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХ्рд╖рдг 1848 рдоें рд╕ाрд╡िрдд्рд░ीрдмाрдИ рдлुрд▓े рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкрддि рдЬ्рдпोрддिрд░ाрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрдгे, рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рдкрд╣рд▓े рд╕्рдХूрд▓ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдеी। рдкंрдбिрддा рд░рдоाрдмाрдИ рдЬैрд╕ी рдЕрди्рдп рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд╣िрд▓ा рд╕ुрдзाрд░рдХों рдиे рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा ।
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा: 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдиे рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЙрджрдп рдХो рдЪिрд╣्рдиिрдд рдХिрдпा। рдУрдмेрд░рд▓िрди рдХॉрд▓ेрдЬ рдиे 1837 рдоें рдорд╣िрд▓ा рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдк्рд░рд╡ेрд╢ рджिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рд╕рджिрдпों рдХे рдмрд╣िрд╖्рдХाрд░ рдХो рддोрдб़ा рдЧрдпा। рдмाрдж рдоें, рд╡ाрд╕рд░ (1865), рд╕्рдоिрде, рд╡ेрд▓ेрд╕्рд▓ी (1875), рдм्рд░ाрдпрди рдоाрд╡рд░ рдФрд░ рдоाрдЙंрдЯ рд╣ोрд▓ीрдУрдХ (1880 рдХे рджрд╢рдХ) рдЬैрд╕े рд╕рдорд░्рдкिрдд рдорд╣िрд▓ा рдХॉрд▓ेрдЬों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ, рдЬो рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП рддुрд▓рдиीрдп рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рдеे ।
рдорд╣िрд▓ा рд╕ेрдоिрдирд░ी рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг: 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рдорд╣िрд▓ा рдЕрдХाрджрдоिрдпों рдФрд░ рд╕ेрдоिрдирд░िрдпों (рдЬैрд╕े рдХैрдерд░ीрди рдмीрдЪрд░ рдХा рдЖंрджोрд▓рди) рдиे рдпुрд╡ा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े "рдиैрддिрдХ, рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдФрд░ рдШрд░ेрд▓ू рд╢िрдХ्рд╖ा" рдк्рд░рджाрди рдХी। рддेрдЬी рд╕े рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕्рдХूрд▓ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдиे рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоांрдЧ рдкैрджा рдХी, рдПрдХ рднूрдоिрдХा рдЬो рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдХрдо рд╡ेрддрди рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдУं рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो "рдоाрддृрдд्рд╡ рднूрдоिрдХा" рдХे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдиे рдХे рдХाрд░рдг рднрд░ी рдЧрдИ ।
рдорд╣िрд▓ा рдЕрдХाрджрдоिрдпों рдФрд░ рд╕ेрдоिрдирд░िрдпों рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкेрд╢े рдоें рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕ рдеे। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рд╢ुрд░ू рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП "рдЙрдкрдпुрдХ्рдд" рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा, рдЖंрд╢िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХрдо рд╡ेрддрди рдФрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдоाрддृ рднूрдоिрдХाрдУं рдХे рд╕ाрде рдЗрд╕рдХे рдХрдеिрдд рд╕ंрд░ेрдЦрдг рдХे рдХाрд░рдг। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рд╡ेрд╢ (рднрд▓े рд╣ी рд╢ुрд░ू рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ो) рдиे рдПрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा рд▓ूрдк рдмрдиाрдпा: рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмрдиीं, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рддрдм рдЕрдзिрдХ рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдЖрдЧे рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдиिрд░ंрддрд░ рдоांрдЧ рдкैрджा рд╣ुрдИ рдФрд░ рдЕंрддрддः рдЙрди рд▓ैंрдЧिрдХ рдоाрдирджंрдбों рдХो рдЪुрдиौрддी рджी рдЧрдИ рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╢ुрд░ू рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЗрд╕ рднूрдоिрдХा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा рдеा। рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рджिрдЦрдиे рдоें рд░ूрдв़िрд╡ाрджी рдпा рд╕ीрдоिрдд рдЕрд╡рд╕рд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдоुрдХ्рддि рдХे рд▓िрдП рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдЗंрдЬрди рдХैрд╕े рдмрди рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдорд╣िрд▓ा рдорддाрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдХा рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЙрджрдп
рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдПрдХ рдоीрд▓ рдХा рдкрдд्рдерд░, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें 1848 рдоें рд╕ेрдиेрдХा рдлॉрд▓्рд╕ рдХрди्рд╡ेंрд╢рди рдиे рдЕрдкрдиे "рдШोрд╖рдгाрдкрдд्рд░" рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╕рдоाрдирддा, рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеा, рдХे рд▓िрдП рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा ।
рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рджрдмाрд╡ рд╡्рдпाрдкрдХ рдорд╣िрд▓ा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рдеा। рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рдиे рд▓рдЧाрддाрд░ рддрд░्рдХ рджिрдпा рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд▓ाрдн рдирд╣ीं рдеी, рдмрд▓्рдХि рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╢рд░्рдд рдеी, рдЬिрд╕рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╕ूрдЪिрдд рдиिрд░्рдгрдп рд▓े рд╕рдХें рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рд╡рдХाрд▓рдд рдХрд░ рд╕рдХें ।
рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рдмрдв़рддी рдкрд╣ुँрдЪ рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों, рдЬिрд╕рдоें рдмрдв़рддे рдорддाрдзिрдХाрд░ рдЖंрджोрд▓рди рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеा, рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕рдХ्рд░िрдп рднाрдЧीрджाрд░ рдмрдирдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рджोрдиों рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ुрдП। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдорддрджाрди рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрдиे рд╡ाрд▓े 19рд╡ें рд╕ंрд╢ोрдзрди (1920) рдХा рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рднाрдЧीрджाрд░ी рдкрд░ рдмрдб़ा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा, рдХ्рдпोंрдХि рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдорд╣िрд▓ाрдПँ рддेрдЬी рд╕े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬुрдб़ाрд╡ рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рд░рдЦрддी рдеीं ।
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡ृрдд्рддांрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдорд╣िрд▓ा рдорддाрдзिрдХाрд░ рдЖंрджोрд▓рди рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдоें рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдордЬрдмूрдд, рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдФрд░ рдХाрд░рдг рд╕ंрдмंрдз рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдмौрдж्рдзिрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг, рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ोрдЪ рдХौрд╢рд▓, рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╣ोрдиे, рдЕрдкрдиी рдоांрдЧों рдХो рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рдкैрд░рд╡ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдк्рд░рджाрди рдХिрдП। рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд, рдорддाрдзिрдХाрд░ рдХे рд▓िрдП рд▓рдб़рдиे рдХे рдХाрд░्рдп рдиे, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЙрдирдХे рд╕ंрднाрд╡िрдд рдпोрдЧрджाрди рдХे рдмाрд░े рдоें рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдмрдв़ाрдХрд░, рд╕рдоाрди рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХी рдоांрдЧ рдХो рдФрд░ рд╡ैрдз рдмрдиाрдпा рдФрд░ рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдпा। "рдШोрд╖рдгाрдкрдд्рд░" рдиे рдЗрди рджोрдиों рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЬोрдб़ा। рдпрд╣ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рддा рд╣ै рдХि рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рдПрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рдЧрддि рдЕрдХ्рд╕рд░ рдПрдХ рд╕рд╣рдХ्рд░िрдпाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкैрджा рдХрд░рддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЕрди्рдп, рджिрдЦрдиे рдоें рдЕрд▓рдЧ, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдк्рд░рдЧрддि рдоें рддेрдЬी рдЖрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╡्рдпाрдкрдХ рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдХी рджिрд╢ा рдоें рдПрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी, рдЖрдд्рдо-рдкुрд╖्рдЯि рдЖंрджोрд▓рди рдмрдирддा рд╣ै।
рдоिрд╢рдирд░ी рдк्рд░рдпाрд╕ों рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ुрдзाрд░ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░
рдЪीрди: 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдкूрд░्рд╡ рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рдмीрдЪ рдмрдв़рддी рдмाрддрдЪीрдд рджेрдЦी рдЧрдИ, рдЬिрд╕рд╕े рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ, рдЕрдХ्рд╕рд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा। рдоैрд░ी рдПрди рдПрд▓्рдбрд░рд╕ी рдиे 1844 рдоें рдиिंрдЧрдмो рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╕े рдПрдХ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी, рдЖंрд╢िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдИрд╕ाрдИ рдоिрд╢рдирд░ी рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдоंрдЪ рдХे рд░ूрдк рдоें। рдпे рдоिрд╢рдирд░ी рд╕्рдХूрд▓ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдиिрдо्рди-рд╡рд░्рдЧीрдп рдЪीрдиी рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдПрдХрдоाрдд्рд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рдеे, рдХ्рдпोंрдХि рд╡े рдорд╣िрд▓ा рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рдирд╣ीं рд▓рдЧाрддे рдеे ।
рдУрдЯोрдорди рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп: 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рддंрдЬ़ीрдоाрдд рд╕ुрдзाрд░ों рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдЧрддि рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी। рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рд▓े рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕्рдХूрд▓ (рд░ुрд╢्рддिрдпे) 1858 рдоें рдЦुрд▓े, рдЬिрд╕рдХे рдмाрдж 1869 рдоें рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░ рджी рдЧрдИ। рджाрдИ рд╕्рдХूрд▓ों рдФрд░ рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рднी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ, рдЬो рдкिрдЫрд▓ी рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рдПрдХ рдк्рд░рд╕्рдеाрди рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдеा ।
рдЕрдл्рд░ीрдХा: рд╕िрдПрд░ा рд▓िрдпोрди рдоें рдк्рд░ोрдЯेрд╕्рдЯेंрдЯ рдоिрд╢рдирд░िрдпों (19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд) рдиे рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा। рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрдХрд╕िрдд рдХी рдЧрдИ, рдЕрдХ्рд╕рд░ "рд╕्рдд्рд░ी" рдХौрд╢рд▓ рдЬैрд╕े рд╕िрд▓ाрдИ рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд▓िंрдЧ-рд╡िрднेрджिрдд рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рд╕ाрде, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЙрди्рд╣ें рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП "рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдФрд░ рдиिрдкुрдг рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕ाрдеी" рдХे рд░ूрдк рдоें рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा рдеा। рдЬрдмрдХि рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╢िрдХ्рд╖ा рдиे рдШाрдиा рдЬैрд╕े рд╕्рдеाрдиों рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрдпा, рдЗрд╕рдиे рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд▓ैंрдЧिрдХ рднूрдоिрдХाрдУं рдХो рднी рдордЬрдмूрдд рдХिрдпा рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХो рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджिрдпा ।
рд▓ैрдЯिрди рдЕрдоेрд░िрдХा: 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЕंрдд рдоें рдЙрджाрд░рд╡ाрджी рдФрд░ рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рдиों рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрдЧीрджाрд░ी рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдмाрдж рдХे рдиाрд░ीрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рдиों рдХे рд▓िрдП рдЖрдзाрд░ рддैрдпाрд░ рд╣ुрдЖ ।
рдоिрд╢рдирд░ी рдк्рд░рдпाрд╕ों рдФрд░ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдиीрддिрдпों рдиे рджुрдиिрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ों, рдЬिрд╕рдоें рдЪीрди, рдЕрдл्рд░ीрдХा рдФрд░ рдУрдЯोрдорди рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं, рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдИ। рдЗрд╕рдиे рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рдкрд╣ुँрдЪ рдк्рд░рджाрди рдХी, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рдкрдб़े рд╕рдоूрд╣ों рдХे рд▓िрдП। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдпрд╣ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ूрдкांрддрд░рдг рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоाрдирджंрдбों рдХे рдеोрдкрдиे рдХे рд╕ाрде рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рдеा। рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдЕрдХ्рд╕рд░ "рд▓िंрдЧ-рд╡िрднेрджिрдд" рд╣ोрддा рдеा, рдЬो рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдШрд░ेрд▓ू рднूрдоिрдХाрдУं рдХे рд▓िрдП рдпा рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП "рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╕ाрдеी" рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рддैрдпाрд░ рдХрд░рддा рдеा, рдмрдЬाрдп рдЗрд╕рдХे рдХि рдЙрди्рд╣ें рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдП। рдпрд╣ рдПрдХ рдЬрдЯिрд▓, рджोрд╣рд░ी рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддा рд╣ै: рдмाрд╣рд░ी рд╢рдХ्рддिрдпाँ, рдЬрдмрдХि "рдкрд░िрд╡рд░्рддрди" рдХे рдПрдЬेंрдЯ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ैं, рд╕ाрде рд╣ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд▓ैंрдЧिрдХ рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рдоौрдЬूрджा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрджाрдиुрдХ्рд░рдоों рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рднी рдХрд░рддी рд╣ैं। рдпрд╣ рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ "рдкрд╣ुँрдЪ", рдЬрдмрдХि рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै, рд╕्рд╡рдЪाрд▓िрдд рд░ूрдк рд╕े "рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг" рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рдирд╣ीं рд╣ै рдпрджि рдЙрд╕ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдФрд░ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдк्рд░рддिрдмंрдзाрдд्рдордХ рд╣ैं।
20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी: рдпुрдж्рдз, рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рдкрд╣ुँрдЪ
рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдзों рдХा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рднूрдоिрдХाрдУं рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡
рдк्рд░рдердо рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз (1914-1918) рдиे, рд╣ाрд▓ांрдХि рддुрд░ंрдд рдкूрд░्рдг рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕рдоाрдирддा рдк्рд░рджाрди рдирд╣ीं рдХी, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рднूрдоिрдХाрдУं рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдмрджрд▓ рджिрдпा। рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкुрд░ुрд╖ों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрднाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдиौрдХрд░िрдпों (рдЬैрд╕े рдирд░्рд╕ें, рдЧोрд▓ा-рдмाрд░ूрдж рдХाрд░рдЦाрдиे рдХे рдХрд░्рдордЪाрд░ी, рд╣рд╡ाрдИ рдЬрд╣ाрдЬ рдоैрдХेрдиिрдХ, рдПрдо्рдмुрд▓ेंрд╕ рдЪाрд▓рдХ) рдоें рдХाрдо рдХिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХी рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдзाрд░рдгा рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдЖрдпा। рдЗрд╕ рдмрджрд▓ाрд╡ рдиे рдХрдИ рджेрд╢ों (рдЬैрд╕े рдпूрдХे рдоें 1918, рдпूрдПрд╕ рдоें 1920) рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдорддрджाрди рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджेрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें "рдЕंрддिрдо рдзрдХ्рдХा" рджिрдпा। рдпुрдж्рдз рдиे рдЗрди рдирдИ рднूрдоिрдХाрдУं рдХो рднрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдмрдв़рддी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा। рд╣ाрд▓ांрдХि, рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖрд╡ाрдЬ рдоें рдЗрди рдк्рд░рдЧрддिрдпों рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдпुрдж्рдз рдХे рддुрд░ंрдд рдмाрдж рд╡्рдпाрдкрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдХाрдлी рд╣рдж рддрдХ "рдкрд╣ुँрдЪ рд╕े рдмाрд╣рд░" рд░рд╣ा, рдФрд░ рд▓ैंрдЧिрдХ рднेрдж рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдоें рдмाрдзा рдбाрд▓рдиा рдЬाрд░ी рд░рдЦा ।
рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз (1939-1945) рдиे рдЙрдЪ्рдЪ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдФрд░ рдХॉрд▓ेрдЬ рд╕्рдиाрддрдХ рджрд░ों рдоें рд╕्рдеिрд░ рд╡ृрдж्рдзि рдХो рдЕрд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рд░ोрдХ рджिрдпा, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े 1940 рдХे рджрд╢рдХ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп-рдЖрдпु рд╡рд░्рдЧ рдХी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП, рдХ्рдпोंрдХि рдЬрдирд╢рдХ्рддि рд▓ाрдордмंрджी рд╕े рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдоें рдХрдоी рдЖрдИ। рдпुрдж्рдзрдХाрд▓ рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд░ोрдЬрдЧाрд░ рд▓ाрдн рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕрд╕्рдеाрдпी рдеे рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдХीрдордд рдкрд░ рдЖрдП рдеे рдЬो рдмाрдж рдоें рдкेрд╢ेрд╡рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рдордЬрджूрд░ी рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрддे। рдлिрд░ рднी, рдЗрд╕ рд╕рдоूрд╣ рдХी рдХрдИ рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдмाрдж рдоें рдЬीрд╡рди рдоें рд╕्рдХूрд▓ рд▓ौрдЯ рдЖрдИं, рдпुрдж्рдз рдХे рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рдк्рд░рднाрд╡ों рдХो рджूрд░ рдХिрдпा рдФрд░ 20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдз рдоें рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдХाрд░्рдп рдоें "рд╢ांрдд рдХ्рд░ांрддि" рдоें рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा ।
рджोрдиों рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдзों рдиे рдиिрд╕्рд╕ंрджेрд╣ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдоें рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рднूрдоिрдХाрдУं рдоें рдХрджрдо рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдордЬрдмूрд░ рдХिрдпा рдФрд░ рд╕рдХ्рд╖рдо рдмрдиाрдпा। рдЗрд╕ рджृрд╢्рдпрдоाрди рдпोрдЧрджाрди рдиे рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд▓ैंрдЧिрдХ рдоाрдирджंрдбों рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рдЪुрдиौрддी рджी рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдорддाрдзिрдХाрд░ рдХो рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдиे рдоें рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдХ рдеा। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдпрд╣ рднी рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै рдХि рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ рдк्рд░рднाрд╡ рд╣рдоेрд╢ा рд╕ीрдзा рдпा рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдирд╣ीं рдеा; рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡ рдпुрдж्рдз рдиे, рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдХो рдЕрд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा। рдпрд╣ рд╕ुрдЭाрд╡ рджेрддा рд╣ै рдХि рдЬрдмрдХि рдпुрдж्рдз рдЬैрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдХрдЯ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд▓ैंрдЧिрдХ рднूрдоिрдХाрдУं рдХो рдмाрдзिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рдирдП рдЖрд░्рдеिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкैрджा рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं, рд╡े рд╕्рд╡рдЪाрд▓िрдд рд░ूрдк рд╕े рд╡्рдпाрдкрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕рдоाрдирддा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд▓ाрдн рдЕрдХ्рд╕рд░ рдПрдХ рд╡िрд▓ंрдмिрдд рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा, рдЖрдЧे рдиिрд░ंрддрд░ рд╡рдХाрд▓рдд рдФрд░ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╡िрдзाрдпी рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै, рдпрд╣ рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдЬрдЯिрд▓ рдФрд░ рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд╣ोрддे рд╣ैं, рд╕्рдеाрдпी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕рдоाрдирддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдд्рдХाрд▓ рд╕ंрдХрдЯों рд╕े рдкрд░े рдиिрд░ंрддрд░ рдк्рд░рдпाрд╕ рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрдзाрдпी рд╕ुрдзाрд░ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдк्рд░рднाрд╡
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा: 1972 рдоें рдЕрдзिрдиिрдпрдоिрдд рд╢ीрд░्рд╖рдХ IX, рд╕ंрдШीрдп рд╡िрдд्рдд рдкोрд╖िрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рд▓िंрдЧ-рдЖрдзाрд░िрдд рднेрджрднाрд╡ рдХो рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕ंрдШीрдп рдХाрдиूрди рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрдиूрди рдХा рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा, рдЬिрд╕рд╕े рдХॉрд▓ेрдЬों рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдорд╣िрд▓ा рдиाрдоांрдХрди рдоें рдиाрдЯрдХीрдп рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рджрд░рд╡ाрдЬे рдЦुрд▓ рдЧрдП। рд╕рдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕ंрд╢ोрдзрди (рдИрдЖрд░рдП), рдЬिрд╕े 1972 рдоें рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдкाрд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд▓िंрдЧ рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмिрдиा рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХी рд╕рдоाрдирддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рдеा ।
рдпूрдиाрдЗрдЯेрдб рдХिंрдЧрдбрдо: рдпूрдХे рдоें 20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдХрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрдзाрдпी рд╕ुрдзाрд░ рджेрдЦे рдЧрдП। 1902 рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдиे рджोрдиों рд▓िंрдЧों рдХे рд▓िрдП рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा। рд╕ेрдХ्рд╕ рдбिрд╕рдХ्рд╡ाрд▓िрдлिрдХेрд╢рди рдПрдХ्рдЯ рдиे рдХुрдЫ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдХाрдиूрдиी рдмाрдзाрдУं рдХो рд╣рдЯा рджिрдпा। 1944 рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдиे рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдоुрдл्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдФрд░ рдЫोрдб़рдиे рдХी рдЙрдо्рд░ рдмрдв़ा рджी, рдЬिрд╕рд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХी рдкрд░рд╡ाрд╣ рдХिрдП рдмिрдиा рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ। 1962 рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдиे рдХॉрд▓ेрдЬ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рд░ाрдЬ्рдп-рд╡िрдд्рдд рдкोрд╖िрдд рдЕрдиुрджाрди рдкेрд╢ рдХिрдпा, рдФрд░ 1963 рдХी рд░ॉрдмिрди्рд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдиे рд╕рднी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХो рдмрдв़ाрдиे рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдХी। 1988 рдХे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдиे рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдФрд░ рдоाрдирдХीрдХृрдд рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдкेрд╢ рдХिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдкрддा рдЪрд▓ा рдХि рд▓рдб़рдХिрдпों рдиे рд╕्рдХूрд▓ рдоें рд▓рдб़рдХों рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा ।
рдЪीрди: 1911 рдХी рдХ्рд░ांрддि рдХे рдмाрдж, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдЧрддि рд╣ुрдИ, рдЬो рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рдХाрдиूрдиी рдкुрд╖्рдЯि рдФрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдУं рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рдеी। 1949 рдоें рдкीрдкुрд▓्рд╕ рд░िрдкрдм्рд▓िрдХ рдСрдл рдЪाрдЗрдиा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рдмाрдж рд╕े, рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рддेрдЬी рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें, рдЬिрд╕рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд╕ाрде рд▓рдЧрднрдЧ рдкूрд░्рдг рд╕рдоाрди рдЕрдзिрдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рд╣ैं। рдорд╣िрд▓ा рдиिрд░рдХ्рд╖рд░рддा рджрд░ 1949 рдоें 90% рд╕े рдЧिрд░рдХрд░ 1990 рддрдХ 32% рд╣ो рдЧрдИ, рдЬिрд╕рдоें рдЕрдм 95% рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЪीрдиी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╕ाрдХ्рд╖рд░ рд╣ैं ।
рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдФрд░ рдХाрдиूрдиी рдвाँрдЪों рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕рдоाрдирддा рдоें рддेрдЬी рд▓ाрдиे рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै। рд╢ीрд░्рд╖рдХ IX рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдЬैрд╕े рд╡िрдзाрдпी рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдиे рд╕ीрдзे рдмाрдзाрдУं рдХो рджूрд░ рдХिрдпा рдФрд░ рд╕рдоाрди рдкрд╣ुँрдЪ рдХो рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рддेрдЬी рд╕े рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рд╡ृрдж्рдзिрд╢ीрд▓, рд╡рдХाрд▓рдд-рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╕े рдк्рд░рдгाрд▓ीрдЧрдд, рдХाрдиूрдиी рд░ूрдк рд╕े рд▓ाрдЧू рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдУрд░ рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдХैрд╕े рдХाрдиूрди рдФрд░ рдиीрддिрдЧрдд рдкрд╣рд▓ें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоाрдирджंрдбों рдХो рдЪुрдиौрддी рджे рд╕рдХрддी рд╣ैं рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХो рдоौрд▓िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдирдпा рдЖрдХाрд░ рджे рд╕рдХрддी рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рджрд╢рдХों рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХो рдПрдХ рдаोрд╕ рдХाрдиूрдиी рдЖрдзाрд░ рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░
рдпूрд░ोрдк: 1800 рдХे рдмाрдж рд╕े рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдФрд░ рд▓ंрдмी рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдпूрд░ोрдкीрдп рджेрд╢ों рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдкрд░ рд▓рдб़рдХों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़ा, рдХ्рдпोंрдХि 1800 рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рд▓рдб़рдХों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдХाрдлी рдкिрдЫрдб़ी рд╣ुрдИ рдеी। рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдордз्рдп рддрдХ, рд╕्рдХूрд▓ों рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рдиे рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджी, рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ-рдЙрди्рдоुрдЦ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ-рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХे рднीрддрд░। 1850 рдФрд░ 1920 рдХे рджрд╢рдХ рдХे рдмीрдЪ, рдХрдИ рджेрд╢ों рдиे рджोрдиों рд▓िंрдЧों рдХे рд▓िрдП рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХрд░ рджी рдФрд░ рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдПрдХрд▓-рд▓िंрдЧ рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╕्рдХूрд▓ों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ। рдиाрд░ीрд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рдиों рдиे рднी рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा, рдЬिрд╕рдоें рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ों рдоें рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеा। рдорд╣िрд▓ाрдПँ, рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдирдиें, "рд╕рдн्рдп рдоिрд╢рди" рдоें рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдеीं, рдЬिрд╕рдиे рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдФрд░ рдпूрд░ोрдк рдоें рд╕्рдХूрд▓ों рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा ।
рдПрд╢िрдпा (рдЪीрди, рдХोрд░िрдпा, рдЬाрдкाрди, рджрдХ्рд╖िрдг рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा):
рдЪीрди: 1905 рдоें рд╕िрд╡िрд▓ рд╕ेрд╡ा рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХे рдЙрди्рдоूрд▓рди рдХे рдмाрдж, рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ। рдИрд╕ाрдИ рд╕्рдХूрд▓ों рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ, рдФрд░ 1920 рддрдХ 16 рдИрд╕ाрдИ рдХॉрд▓ेрдЬ рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рд╣ो рд░рд╣े рдеे, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ ।
рдХोрд░िрдпा: рдоैрд░ी рдПрдл. рд╕्рдХ्рд░ैंрдЯрди рдиे рдЧрд░्рд▓्рд╕ рдЗрд╡ा рд╣рдХрдЯंрдЧ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी, рдЬो рдХोрд░िрдпा рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рд▓ा рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕्рдХूрд▓ рдеा ।
рдЬाрдкाрди: 1886 рддрдХ рд▓рдб़рдХों рдФрд░ рд▓рдб़рдХिрдпों рджोрдиों рдХे рд▓िрдП рдЪाрд░ рд╕ाрд▓ рдХा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ, рдФрд░ 1901 рдоें рдЬाрдкाрди рдорд╣िрд▓ा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдЦोрд▓ा рдЧрдпा ।
рджрдХ्рд╖िрдг рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा: рдлिрд▓ीрдкींрд╕ рдоें рдмрдв़рддी рдорд╣िрд▓ा рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдиाрд░ीрд╡ाрдж рдХे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдиे рдХुрд▓ीрди рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд▓ैंрдЧिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдоुрдж्рджों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा, рдЬो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рдиों рдХे рд╕ाрде рдЬुрдб़े рдеे ।
рдЕрдл्рд░ीрдХा: рд╕िрдПрд░ा рд▓िрдпोрди рдоें рдоिрд╢рди рд╕्рдХूрд▓ों рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ (19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоें), рдЕрдХ्рд╕рд░ рд▓िंрдЧ-рд╡िрднेрджिрдд рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рд╕ाрде। рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдХाрд▓ рдоें, рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕ीрдоिрдд рдеी рдФрд░ рдЗрд╕рдиे рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд▓ैंрдЧिрдХ рднूрдоिрдХाрдУं рдХो рдордЬрдмूрдд рдХिрдпा ।
рд▓ैрдЯिрди рдЕрдоेрд░िрдХा: 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЕंрдд рдоें рдЙрджाрд░рд╡ाрджी рдФрд░ рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдЖंрджोрд▓рдиों рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рднाрдЧीрджाрд░ी рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े 1920 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдФрд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ुрдЖ। 1929 рдоें рдЗрдХ्рд╡ाрдбोрд░ рдкрд╣рд▓ा рд▓ैрдЯिрди рдЕрдоेрд░िрдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдмрдиा рдЬिрд╕рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рдорддрджाрди рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा (рд╣ाрд▓ांрдХि рд╢ुрд░ू рдоें рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдеी) ।
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╕ुрдзाрд░ рдЖंрджोрд▓рдиों рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдзрддा рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХे рд╡िрд╡िрдз рдоाрд░्рдЧ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ैं। рдкрд╢्рдЪिрдоी рдоॉрдбрд▓ рдФрд░ рдоिрд╢рдирд░ी рдк्рд░рдпाрд╕ों рдиे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा, рд▓ेрдХिрди рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕ंрджрд░्рднों (рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди, рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा) рдиे рдкрд░िрдгाрдоों рдХो рдЖрдХाрд░ рджिрдпा। рдпрд╣ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдгों рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рднрд░ рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд░рдоिрдХ, рдЕрд╕рдоाрди рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдПрдХ рдЬрдЯिрд▓ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬो рдмाрд╣рд░ी рдк्рд░рднाрд╡ों, рдЖंрддрд░िрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╢рдХ्рддिрдпों рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХे рдмीрдЪ рдмाрддрдЪीрдд рд╕े рдЖрдХाрд░ рд▓ेрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рджुрдиिрдпा рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдПрдХ рд╕рдоृрдж्рдз рдФрд░ рд╡िрд╡िрдз рдЯेрдкेрд╕्рдЯ्рд░ी рдмрдирддी рд╣ै।
рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдЙрджрдп
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा: 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдз рдоें рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдорд╣िрд▓ा рдиाрдоांрдХрди рддेрдЬी рд╕े рдмрдв़ा, рдФрд░ 1900 рддрдХ 70% рдХॉрд▓ेрдЬ рд╕рд╣рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡ाрд▓े рдеे। 1900 рддрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдорд╣िрд▓ाрдПँ 30% рдЫाрдд्рд░ рдеीं। рд╕्рдиाрддрдХ рдпा рдк्рд░рдердо рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдбिрдЧ्рд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдЕрдиुрдкाрдд 1900 рдоें 19% рд╕े рдмрдв़рдХрд░ 1930 рдоें 40% рд╣ो рдЧрдпा। 1970 рдХे рджрд╢рдХ рдХे рдЕंрдд рдФрд░ 1980 рдХे рджрд╢рдХ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рддрдХ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдиे рд╕्рдиाрддрдХ рдФрд░ рдоाрд╕्рдЯрд░ рдбिрдЧ्рд░ी рдоें рдкुрд░ुрд╖ों рдХो рдкीрдЫे рдЫोрдб़ рджिрдпा ।
рдкрд╣рд▓ी рдорд╣िрд▓ा рдбॉрдХ्рдЯрд░, рд╡рдХीрд▓ рдФрд░ рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рдЙрднрд░ीं (рдПрд▓िрдЬाрдмेрде рдм्рд▓ैрдХрд╡ेрд▓ 1849 рдоें рдкрд╣рд▓ी рдЕрдоेрд░िрдХी рдорд╣िрд▓ा рдПрдордбी, рдЕрд░ेрдмेрд▓ा рдоैрди्рд╕рдлीрд▓्рдб 1869 рдоें рдмाрд░ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдкाрдиे рд╡ाрд▓ी рдкрд╣рд▓ी рдорд╣िрд▓ा) ।
рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЬрдирд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдмрджрд▓ाрд╡ рдФрд░ рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдпों рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕рдХे рдиिрд╣िрддाрд░्рде рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдорд╣िрд▓ा рдиाрдоांрдХрди рдФрд░ рд╕्рдиाрддрдХ рд╕्рддрд░ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдоें рддेрдЬी рд╕े рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ, рдЬिрд╕рд╕े рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдкेрд╢ेрд╡рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рд░рд╣ी рдеीं। рдЗрд╕ рдЬрдирд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдмрджрд▓ाрд╡ рдиे рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХो рдоौрд▓िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдмрджрд▓ рджिрдпा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдоें рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд▓ैंрдЧिрдХ рднूрдоिрдХाрдУं рдХो рдЪुрдиौрддी рджी। рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдХैрд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдкрд╣ुँрдЪ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдиे рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдирдП рдХрд░िрдпрд░ рдоाрд░्рдЧ рдЦोрд▓े, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпोрдЧрджाрди рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рдоिрд▓ी рдФрд░ рдЕंрддрддः рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рдЖрдзाрд░ рддैрдпाрд░ рд╣ुрдЖ।
21рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी: рдиिрд░ंрддрд░ рдЕрд╕рдоाрдирддाрдПँ рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд╣рд▓ें
рд▓рдб़рдХिрдпों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рдеिрддि
рдкिрдЫрд▓े рддीрди рджрд╢рдХों рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдоें рдЬрдмрд░рджрд╕्рдд рдк्рд░рдЧрддि рд╣ुрдИ рд╣ै। 2015 рдХे рдмाрдж рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ 50 рдоिрд▓िрдпрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓рдб़рдХिрдпाँ рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдиाрдоांрдХिрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं, рдФрд░ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕े рдЙрдЪ्рдЪ рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ 5 рдоिрд▓िрдпрди рдЕрдзिрдХ рд▓рдб़рдХिрдпाँ рдЕрдкрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкूрд░ी рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। рд▓рдб़рдХिрдпाँ рдЕрдм рдкрдв़рдиे рдоें рд▓рдб़рдХों рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं рдФрд░ рдЧрдгिрдд рдоें рд╕рдоाрди рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं ।
рд╣ाрд▓ांрдХि, рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЪुрдиौрддिрдпाँ рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ैं। рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ 122 рдоिрд▓िрдпрди рд▓рдб़рдХिрдпाँ рдЕрднी рднी рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ैं (128 рдоिрд▓िрдпрди рд▓рдб़рдХे)। рд▓рдЧрднрдЧ 40% рдХिрд╢ोрд░ рд▓рдб़рдХिрдпाँ рдФрд░ рдпुрд╡ा рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдЙрдЪ्рдЪ рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкूрд░ी рдирд╣ीं рдХрд░рддी рд╣ैं, рдФрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 50 рдоिрд▓िрдпрди рдХिрд╢ोрд░ рд▓рдб़рдХिрдпाँ рдФрд░ рдпुрд╡ा рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдиिрд░рдХ्рд╖рд░ рд╣ैं ।
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдЕрд╕рдоाрдирддाрдПँ рднी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ैं। рдЙрдк-рд╕рд╣ाрд░ा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें, рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рд╡ृрдж्рдзि рдХे рдХाрд░рдг рд╣рд░ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓рдб़рдХों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рд▓рдб़рдХिрдпाँ рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ैं। рдЙрдк-рд╕рд╣ाрд░ा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें рд╕рдмрд╕े рдХрдо рдкूрд░्рдгрддा рджрд░ (рдиिрдЪрд▓े рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рдоें 37%) рд╣ै। рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди рдоें, 60% рд▓рдб़рдХिрдпाँ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдирд╣ीं рд╣ैं рдФрд░ 74% рдиिрдЪрд▓े рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдирд╣ीं рд╣ैं । рдиिрдо्рди рдФрд░ рдордз्рдпрдо рдЖрдп рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдЧрд░ीрдмी (10 рд╕ाрд▓ рдХी рдЙрдо्рд░ рдоें рдкрдв़рдиे рдоें рдЕрд╕рдорд░्рде рдмрдЪ्рдЪों рдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд) рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП 50% рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП 56% рд╣ै, рдЬो рдиिрдо्рди-рдЖрдп рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें 93% рддрдХ рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै । рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдоें рд▓ैंрдЧिрдХ рдЕंрддрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ 94.9% рддрдХ рдХрдо рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╕рдоाрдирддा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рдЕрднी рднी 20 рд╕ाрд▓ рд▓рдЧेंрдЧे । рдпूрд░ोрдк (99.5%), рдЙрдд्рддрд░ी рдЕрдоेрд░िрдХा (100%) рдФрд░ рд▓ैрдЯिрди рдЕрдоेрд░िрдХा/рдХैрд░िрдмिрдпрди (99.5%) рдЙрдЪ्рдЪ рд╕рдоाрдирддा рджिрдЦाрддे рд╣ैं ।
рдЖрдЬ рд▓рдб़рдХिрдпों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдоुрдЦ рдмाрдзाрдПँ
рдЧрд░ीрдмी: рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЕрдХ्рд╕рд░ рд▓рдб़рдХों рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджेрддे рд╣ैं, рд╡िрдд्рддीрдп рдмाрдзाрдПँ рдФрд░ рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд▓ाрдЧрдд рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рдЦрддी рд╣ै ।
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоाрдирджंрдб/рд▓ैंрдЧिрдХ рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣/рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा: рдШрд░ेрд▓ू рдХाрдо, рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣, "рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдиाрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै," рд╕ीрдоिрдд рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा, рдкाрд░िрд╡ाрд░िрдХ рд╕рдо्рдоाрди рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧрд▓рддрдлрд╣рдоी рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рдХрд░рддी рд╣ै ।
рд╕ंрдШрд░्рд╖/рдиाрдЬुрдХрддा/рд╣िंрд╕ा: рд╕ंрдХрдЯ-рдЧ्рд░рд╕्рдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ोрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा 2.5 рдЧुрдиा рдЕрдзिрдХ рд╣ै, рдФрд░ рдиाрдЬुрдХ, рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдФрд░ рд╣िंрд╕рдХ (FCV) рд╕ेрдЯिंрдЧ्рд╕ рдоें рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ोрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा 90% рдЕрдзिрдХ рд╣ै। FCV рджेрд╢ों рдоें 68 рдоिрд▓िрдпрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓рдб़рдХिрдпाँ рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдмाрд╣рд░ рд╣ैं। рдпौрди рд╣िंрд╕ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдмाрдзिрдд рдХрд░рддी рд╣ै ।
рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рдмुрдиिрдпाрджी рдвाँрдЪा/рд╕ीрдЦрдиे рдХा рдоाрд╣ौрд▓: рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕्рдХूрд▓ों рдХी рдХрдоी, рдЙрдЪिрдд рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा (рдоाрд╕िрдХ рдзрд░्рдо рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा), рдЦрд░ाрдм рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рд╡ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЕрдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдмाрдзाрдПँ рдкैрджा рдХрд░рддे рд╣ैं ।
рдмाрд▓ рд╡िрд╡ाрд╣/рдЧрд░्рднाрд╡рд╕्рдеा: рд▓рдЧрднрдЧ 19% рдпुрд╡ा рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╡िрд╡ाрд╣िрдд рд╣ैं рдФрд░ 13% 18 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЬрди्рдо рджेрддी рд╣ैं, рдФрд░ рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕्рдХूрд▓ рдЫोрдб़ рджेрддी рд╣ैं ।
рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдбिрд╡ाрдЗрдб: рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкुрд░ुрд╖ों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें 244 рдоिрд▓िрдпрди рдХрдо рдорд╣िрд▓ाрдПँ рдСрдирд▓ाрдЗрди рд╣ैं। рдЙрдк-рд╕рд╣ाрд░ा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдоें, рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 100 рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ 40-44 рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдкाрд╕ рд╕्рдк्рд░ेрдбрд╢ीрдЯ рдХौрд╢рд▓ рд╣ै। рдорд╣िрд▓ाрдПँ STEM рд╕्рдиाрддрдХों рдХा рдХेрд╡рд▓ 35% рдФрд░ рдбेрдЯा/рдПрдЖрдИ рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдХा 26% рд╣ैं। рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдоाрдирджंрдб, рд▓ाрдЧрдд, рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЪिंрддाрдПँ рдФрд░ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा рдк्рд░рддिрдмंрдз рднी рдмाрдзाрдПँ рд╣ैं ।
рдЫाрдд्рд░ рдЛрдг: рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд▓рдЧрднрдЧ рджो-рддिрд╣ाрдИ рдЫाрдд्рд░ рдЛрдг рд░рдЦрддी рд╣ैं (рдХाрд▓ी рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ), рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрдд्рддीрдп рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै ।
рдХрдо рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡: STEM (рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ 22% рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рдбॉрдХ्рдЯрд░ेрдЯ) рдФрд░ рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдиेрддृрдд्рд╡ (рдХेрд╡рд▓ 32% рдкूрд░्рдг рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░) рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдХрдо рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рд╣ै ।
рдмाрдзाрдУं рдХी рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдзрддा рдФрд░ рдиुрдХрд╕ाрди рдХा рдЪрдХ्рд░рд╡ृрдж्рдзि рдк्рд░рднाрд╡ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै। рд▓िंрдЧ рдЧрд░ीрдмी, рд╕्рдеाрди, рд╡िрдХрд▓ांрдЧрддा, рдЬाрддीрдпрддा рдЖрджि рдЬैрд╕े рдЕрди्рдп рдХाрд░рдХों рдХे рд╕ाрде рдХैрд╕े рдмाрддрдЪीрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдпрд╣ рднेрджрднाрд╡ рдХो рдмрдв़ाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рдмрд╣ु-рд╕्рддрд░ीрдп рдиुрдХрд╕ाрди рд╕рдордЧ्рд░ рд╕рдоाрдзाрдиों рдХी рдоांрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдПрдХ рдЧрд░ीрдм рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡िрдХрд▓ांрдЧ рд▓рдб़рдХी рдХो рдХेрд╡рд▓ рд▓िंрдЧ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рднेрджрднाрд╡ рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рд▓рдб़рдХी рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдоें рдХрдИ рдЧुрдиा рдЕрдзिрдХ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़ेрдЧा। рдпрд╣ рдЬрдЯिрд▓рддा рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддी рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЬो рдЗрди рдЕंрддрд░्рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрд░рдХों рдХो рдкрд╣рдЪाрдирддा рдФрд░ рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╣ी рдмाрдзा рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдмрдЬाрдп।
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд╣рд▓ें рдФрд░ рдк्рд░рдЧрддि
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдПрдЬेंрд╕िрдпाँ (рдпूрдиेрд╕्рдХो, рдпूрдиिрд╕ेрдл, рд╡िрд╢्рд╡ рдмैंрдХ, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдорд╣िрд▓ा):
рдпूрдиेрд╕्рдХो: рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рд╣ै, рдЬो рдбेрдЯा, рдХाрдиूрдиी рдвाँрдЪों рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдеाрдУं рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рдПрдХ рд░рдгрдиीрддि (2019-2025) рдХे рд╕ाрде рд╣ै। рдпूрдиेрд╕्рдХो рд▓рдб़рдХिрдпों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ (2016 рд╕े) рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд╣рд░рдПрдЯрд▓рд╕ рдЙрдкрдХрд░рдг рдФрд░ рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдХोрдПрд▓िрд╢рди рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं। рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд╕ंрдХрдЯ, рд▓ैंрдЧिрдХ-рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдмрдЬрдЯिंрдЧ, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рдПрдЖрдИ рдкूрд░्рд╡ाрдЧ्рд░рд╣) рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै ।
рдпूрдиिрд╕ेрдл: рд╕рдоुрджाрдпों рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ों рдХे рд╕ाрде рдХाрдо рдХрд░рдХे рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдмाрдзाрдУं рдХो рджूрд░ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджेрддा рд╣ै। рдпрд╣ рднेрджрднाрд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдирджंрдбों рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рд▓ैंрдЧिрдХ-рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдмрдЬрдЯ рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддा рд╣ै, рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╕े рд░ूрдв़िрд╡ाрджिрддा рдХो рд╣рдЯाрддा рд╣ै, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЙрдкाрдпों рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддा рд╣ै рдФрд░ рджूрд░ी, рдкुрди: рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдФрд░ рдоाрд╕िрдХ рдзрд░्рдо рд╕्рд╡рдЪ्рдЫрддा рдЬैрд╕ी рдмाрдзाрдУं рдХो рджूрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рдпूрдиिрд╕ेрдл рдХी "рдЧрд░्рд▓्рд╕ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдЗрдиिрд╢िрдПрдЯिрд╡" рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि, рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдФрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдЬुрдб़ाрд╡ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै ।
рд╡िрд╢्рд╡ рдмैंрдХ: рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдПрдХ рд░рдгрдиीрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдоाрдирддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдоें рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि (рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢, рдкाрдХिрд╕्рддाрди, рд╕ाрд╣ेрд▓, рдЕंрдЧोрд▓ा, рдиाрдЗрдЬीрд░िрдпा), рд╕्рдХूрд▓ рднोрдЬрди (рдоाрд▓ी) рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╡ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕्рдХूрд▓ (рддंрдЬाрдиिрдпा, рдиाрдЗрдЬीрд░िрдпा) рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं। рд╕ीрдоिрдд рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХी рд▓ाрдЧрдд $15-30 рдЯ्рд░िрд▓िрдпрди рдЕрдоेрд░िрдХी рдбॉрд▓рд░ рдХे рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдФрд░ рдХрдоाрдИ рдХे рдиुрдХрд╕ाрди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рд╣ै। рд╡िрд╢्рд╡ рдмैंрдХ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдорд╣िрд▓ाрдПँ рд▓рдб़рдХों рдХी рддुрд▓рдиा рдоें 4 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдЕंрдХ рдХрдо рд╕ीрдЦрдиे рдоें рдЧрд░ीрдм рд╣ैं ।
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдорд╣िрд▓ा: рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдФрд░ рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рд╕рд╢рдХ्рдд рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдорд░्рдкिрдд рд╣ै। рдпрд╣ рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рдкрдб़ी рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрджाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХौрд╢рд▓ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдиेрддृрдд्рд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै, рдЬो рд▓ैंрдЧिрдХ-рдЖрдзाрд░िрдд рд╣िंрд╕ा рдФрд░ рднेрджрднाрд╡ рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддा рд╣ै ।
рдЕрди्рдп рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд╣рд▓ें:
- рдПрдЬुрдХेрдЯ рдП рдЪाрдЗрд▓्рдб (рдХрддрд░): рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдПрдмрд╡ рдСрд▓ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди рдж्рд╡ाрд░ा 2012 рдоें рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЧрд░ीрдмी, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдмाрдзाрдУं рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖-рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा рд╣ै ।
- рдЧрд░्рд▓्рд╕ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдЪैрд▓ेंрдЬ (рдпूрдХे): 2012 рдоें рдпूрдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा, рдпрд╣ рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдХोрд╖ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп 1 рдоिрд▓िрдпрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ाрд╢िрдП рдкрд░ рдкрдб़ी рд▓рдб़рдХिрдпों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕े рдоाрдз्рдпрдоिрдХ/рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рд╕ंрдХ्рд░рдордг рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा рд╣ै ।
- рдпूрдПрд╕рдПрдЖрдИрдбी: рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдоेंрдЯрд░рд╢िрдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। 2023 рдоें рдЗрд╕рдиे 69 рджेрд╢ों рдоें 18.7 рдоिрд▓िрдпрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓рдб़рдХिрдпों рдФрд░ рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░рджाрди рдХी। рдпрд╣ рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдФрд░ рд╕рд╣ाрдпрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рднी рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддा рд╣ै, рд╣ाрд▓ांрдХि рдлंрдбिंрдЧ рдл्рд░ीрдЬ рдк्рд░рдЧрддि рдХो рдЙрд▓рдЯ рд╕рдХрддे рд╣ैं ।
- рд░ूрдо рдЯू рд░ीрдб: рдЧрд░्рд▓्рд╕ рдПрдЬुрдХेрд╢рди рдк्рд░ोрдЧ्рд░ाрдо (рдЧ्рд░ेрдб 6-12) рдиे рдЕрдм рддрдХ 3.4 рдоिрд▓िрдпрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рд▓рдб़рдХिрдпों рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЬीрд╡рди рдХौрд╢рд▓ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо, рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдоेंрдЯрд░рд╢िрдк, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╕ाрдоुрджाрдпिрдХ рдЬुрдб़ाрд╡ рдФрд░ рднौрддिрдХ рд╕рд╣ाрдпрддा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै। рдпрд╣ рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдоें рд▓рдб़рдХों рдХो рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдпूрдиेрд╕्рдХो рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдк्рд░ाрдк्рддрдХрд░्рддा рд╣ै ।
- рдХैрдо्рдлेрдб (рдХैंрдкेрди рдлॉрд░ рдлीрдоेрд▓ рдПрдЬुрдХेрд╢рди): 1993 рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдПрдХ рдЕрдЦिрд▓-рдЕрдл्рд░ीрдХी рдЖंрджोрд▓рди рд╣ै рдЬो рд▓рдб़рдХिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдпुрд╡ा рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧрд░ीрдмी, рдЕрд╕рдоाрдирддा рдФрд░ рдЕрди्рдпाрдп рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдХैрдо्рдлेрдб рдПрд╕ोрд╕िрдПрд╢рди 178,000 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдорд╣िрд▓ा рдиेрддाрдУं рдХा рдПрдХ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ рд╣ै рдЬो рдЕрди्рдп рд▓рдб़рдХिрдпों рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдкैрджा рдХрд░рддा рд╣ै ।
рдорд▓ाрд▓ा рдлंрдб: рдорд▓ाрд▓ा рдпूрд╕ुрдлрдЬрдИ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд╣-рд╕्рдеाрдкिрдд, рдпрд╣ рд▓рдб़рдХिрдпों рдХे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдЦाрд╕рдХрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें। рдорд▓ाрд▓ा рдХो 2014 рдоें рдЙрдирдХे рдХाрдо рдХे рд▓िрдП рдиोрдмेрд▓ рд╢ांрддि рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдоिрд▓ा ।
рд╡рд░्рддрдоाрди рдкрд╣рд▓ें рдХेрд╡рд▓ рдкрд╣ुँрдЪ рдХो рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЧुрдгрд╡рдд्рддा, рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдХौрд╢рд▓ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдмाрдзाрдУं рдХो рднी рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддी рд╣ैं, рдЬो рд╕рдорд╕्рдпा рдХी рдЧрд╣рд░ी рд╕рдордЭ рдХो рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ैं। рдпрд╣ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрджрд▓ाрд╡ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै, рдЬрд╣ाँ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рд╕рдордЧ्рд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рд▓рдб़рдХिрдпों рдХो рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдХाрд░्рдп рдХे рд▓िрдП рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЬ्рдЮाрди, рдХौрд╢рд▓ рдФрд░ рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди рд╕े рд▓ैрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдмрд╣ु-рдЖрдпाрдоी рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдПрдХ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рдФрд░ рд╕्рдеाрдпी рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдк्рд░рднाрд╡ рдкैрджा рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬो рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।
No comments:
Post a Comment